Historia obiektu

Na północy wschód od szczytu Żmija (Ottenstein) w połowie XVIII w. Michael Raimund von Stillfried und Rattonitz, ówczesny właściciel m.in. Jugowa (Hausdorf) i zapalony myśliwy wzniósł dom/zamek myśliwski, w którym miał spędzać większą część roku. W XIX w. obiekt nie był już użytkowany i popadał w ruinę. W 1865 r. były widoczne pozostałości wież, murów i zarysy splantowanego terenu. W 1873 r. zawaliły się sklepienia nad piwnicami. W latach 30. XX w. odnotowano istnienie muru o długości 6 m i schodów. Po 1945 r. wzmiankowane są fundamenty widoczne w trzech miejscach na wschodniej, skalnej grzędzie Żmija. W XIX w. i do 1945 r. Ottenstein był celem wycieczek i miejscem festynów.

Bez dogłębnej analizy materiałów archiwalnych, a przede wszystkim bez weryfikacyjnych badań archeologicznych trudno stwierdzić czy przed zagospodarowaniem szczytu w połowie XVIII w. istniała tam jakaś siedziba i jaka była jej funkcja.

Można przypuszczać, że w średniowieczu Żmij (Ottenstein), podobnie jak sąsiednie tereny, należał do właścicieli Jugowa. W dokumentach z tego czasu brak odniesień do zamku na górze obok Jugowa.

Pierwsze wzmianki o Jugowie pochodzą z połowy XIV wieku. Wieś należała wówczas do rodziny Wustenhube. W 1352 r. Henryk Wustenhube sprzedał dobra noworudzkie, w tym Jugów Henselowi von Donyn, synowi Ottona i jego braciom. W 1472 r., po śmierci ostatniego męskiego potomka rodziny von Donyn majątek przeszedł na własność Georga von Stillfried und Rattonitz, męża Anny von Donyn. W rękach baronów von Stillfried und Rattonitz Jugów pozostawał do początków XIX wieku. Później należał do hrabiów von Pfeil und Thassul und Klein Ellguth.

W 1605 r. Heinrich lub jego syn Hans von Stillfried und Rattonitz wzniósł w Jugowie Górnym dwór.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Pozostałości zamku myśliwskiego są zlokalizowane w obrębie mezoregionu Gór Sowich, ok. 2,5 km. na wschód od centrum Jugowa, nieco ponad 1 km na północ od dawnej leśniczówki Tränkengrund, ok. 470 m na zachód od Bielawskiej Polany, na której znajduje się węzeł szlaków turystycznych, na wzniesieniu o nazwie Żmij (887 m n.p.m.), na terenie zalesionym.

Opis stanowiska:

Obecnie w kilku miejscach są widoczne relikty kamiennej budowli w formie murków. Według archiwalnych opisów dom myśliwski zwany też zameczkiem wzniesiono na splantowanym terenie. Był budowlą podpiwiniczoną i posiadał dwie cylindryczne wieże.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Tajemnicze ruiny na Ottenstein uchodzącym za najwyższy szczyt Gór Sowich już w XIX w. budziły zainteresowanie turystów i krajoznawców. Zasłyszane od miejscowej ludności legendy mogły przyczynić się do powstania różnych teorii. Ruiny uchodziły za gródek strażniczy lub refugium, czyli miejsce ucieczkowe dla mieszkańców Jugowa.

Nie wiadomo jakimi przesłankami kierowali się archeolodzy w latach 60. XX w. wpisując do rejestru zabytków obiekt, którego nie zweryfikowali wykopaliskowo ani nie przeprowadzili kwerendy archiwalnej. Decyzja o wpisie do rejestru zabytków również budzi zastrzeżenia. Lokalizcja obiektu na jej podstawie sprawia pewne trudności. W decyzji podano błędne dane, np.: wysokość szczytu to 877 m n.p.m., najbliżej położona osada to Domanice. Porównanie szkicu mapy załączonego do decyzji z mapami sprzed 1945 r. i współczesnymi skłania do uznania Żmija za jedyne możliwe miejsce lokalizacji obiektu wpisanego do rejestru zabytków. Wysokość szczytu podana w decyzji prawdopodobnie wynika z błędu pisarskiego, Nazwa Domanice przypisana kolonii Pniaki-Sobków, dawniej Liergrund jest obocznością spolszczonej nazwy Hausdorf (dawna nazwa Jugowa) – Domowice, obowiązującej w latach 1945-47.

 Obiekt został pominięty w trakcie realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski dla obszaru 90-23. Kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego na podstawie decyzji o wpisie do rejestru zabytków opracował w 2004 r. Marek Kowalski.

Zabytek jest dostępny dla zwiedzających (znajduje się na terenie Parku Krajobrazowego Gór Sowich).

Autor noty: Oprac.: Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 19-11-2020 r.