Historia obiektu

Do roku 1996 r. archeolodzy uważali, że gród gostyński funkcjonował w okresie VI-VIII w. na terytorium plemiennym Dziadoszan. Po badaniach Pawła Rzeźnika okazało się, że może to być błędna chronologia. Według badacza gród istniał od 2.  połowy IX do 1. połowy X wieku i można go wiązać ze środowiskiem wielkomorawskim i czeskim. Badacze w większości są zgodni co do funkcji grodu gostyńskiego. Uważają, że był to niewielki obiekt jednofazowy i pełnił funkcję strażniczą. Gród miał strzec szlaków komunikacyjnych i/lub granicy wspólnoty plemiennej. Kres jego istnieniu przyniosło gwałtowne wydarzenie, w wyniku którego mieszkańcy zostali wymordowani, ich zwłoki porzucone, a umocnienia i zabudowania spalone.  Gród nie został odbudowany, a teren był od co najmniej późnego średniowiecza użytkowany gospodarczo, o czym świadczą znaleziska ułamków ceramiki z tego czasu.

Inną interpretację funkcji założenia na Kowalowej Górze przedstawił Sławomir Moździoch, według którego było to „miejsce kultu (kultu zmarłych?) mające charakter obronny, nawiązujące do znanych (…) z terenów Ukrainy tzw. »grodiszcz-swiatliszcz«, a może również »miejsce dające władzę«, centrum niewielkiej wspólnoty terytorialnej”. Według badacza hipotezę potwierdzają znaleziska, które Sławomir Moździoch interpretuje inaczej niż zwolennicy koncepcji stricte obronnej. Według badacza wątpliwości budzi istnienie wału. Nasypy uznane za wał mogły być według niego usypanymi w krąg kurhanami. Obiekty interpretowane jako pozostałości budynków mieszkalnych lub gospodarczych badacz uważa za jamy grobowe. Rów, który nie odcinał szczytu wzniesienia w całości także przeczy obronnemu charakterowi założenia.

Gród na Kowalowej Górze mógł być również ważnym elementem zespołu osadniczego. Wymagałoby to weryfikacji w trakcie badań wykopaliskowych co najmniej kilku stanowisk wchodzących w jego skład. Na północny zachód od Kowalowej Góry jest zlokalizowane wzniesienie Dalkowskie Wzgórza, na którym znajdują się pozostałości osady obronnej kultury łużyckiej i wczesnośredniowiecznego grodu. Na południowy wschód od Kowalowej Góry znajduje się góra Jajo, na szczycie której odkryto ślady umocnień datowanych wstępnie na wczesne średniowiecze. Na zachód od Jaja i południowy zachód od Kowalowej Góry jest zlokalizowane miejsce zwane Altargrund (pole ołtarzowe?). Na archiwalnych mapach oznaczono w tym miejscu Altar Stein (kamienny ołtarz?). Według Kurta Langenheima ów płaski, duży kamień (zniszczony) nosił ślady niecenia ognia. W jego pobliżu w 1895 r. znaleziono skarb srebra siekańcowego w małym naczyniu, zawierający m. in. arabskie dirhemy, starożytny denar, ozdoby srebrne i grudkę lanego srebra. Skarb datowano ze względu na obecność arabskich monet ogólnie na X wiek. Kurt Langenheim dopatrzył się obecności wyrobów wiązanych z Wikingami i datował skarb na lata 950-980.  U podnóża Kowalowej Góry, na cieku, znajdowała się - według Kurta Langenheima -  drewniana konstrukcja, podobna do studni. W pobliżu grodzisk w latach 30. XX wieku odkryto trzy osady otwarte kultury łużyckiej i wczesnośredniowieczne. Wyniki badań zostały potwierdzone w trakcie realizacji akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski.

Na zachód od grodzisk gostyńsko-dalkowskich znajduje się wzniesienie noszące niegdyś nazwę Kahler Berg (obecnie Łysa Góra). Wprawdzie archeolodzy nie znaleźli jeszcze w tym miejscu pozostałości obiektów sakralnych, ale nazwa może sugerować, per analogiam, kultowe znaczenie góry.

W 2015 r. Dominik Nowakowski przedstawił hipotezę dotyczącą m.in. funkcji grodu na Kowalowej Górze, do której, jak sam zaznaczył, należy podchodzić z ostrożnością. Wydaje się ona swego rodzaju kompromisem między radykalnymi opcjami funkcjonalnymi, a to m.in. dzięki szerszemu podejściu uwzględniającemu cały gostyńsko-dalkowski zespół osadniczy, analizom toponomastycznym oraz analogiom z różnych terenów. Badacz starał się przypisać role poszczególnym elementom zespołu osadniczego.  

Według tej hipotezy przedmiotem kultu dla okolicznych mieszkańców mogła być góra Kahler Berg. Kultowe wzniesienie i Kowalową Górę łączył strumień, na którym znajdowało się miejsce czerpania wody, określane przez badaczy niemieckich jako bardzo stare. Obrzędy odprawiano w miejscu zwanym Altar Grund, gdzie znajdował się ołtarz Altar Stein. Z kolei mieszkańcy/załoga grodu na Kowalowej Górze strzegli tych miejsc i/lub pełnili jakieś funkcje obrzędowe.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wzgórz Dalkowskich, na wzniesieniu o nazwie Kowalowa Góra (wys. 180 m n.p.m.), ponad 800 m na zachód od centrum Gostynia, na łące.

Opis stanowiska

Gród wzniesiono na planie owalu. Zajmował powierzchnię ok. 0,4 ha. Majdan był otoczony wałem (rozwieziony) i rowem-fosą (zasypany). W części północnej mogło znajdować się wejście. Miejsce przy wale prawdopodobnie zajmowała zabudowa lub jak twierdzą niektórzy archeolodzy jamy grobowe. Obecnie na powierzchni zniszczonego obiektu nie widać żadnych elementów wskazujących jak był rozplanowany.

Stan i wyniki badań archeologicznych

Pierwsze wzmianki o grodzisku na Kowalowej Górze (Schmiedeberg) pochodzą z 1910 roku. Dotyczą zniszczenia obiektu, które według anonimowego informatora miało nastąpić 50 lat wcześniej.  Przed tym zdarzeniem na powierzchni widoczny był wał długości 120 kroków i pagórek. Od tego czasu na polu znajdowano liczne zabytki, w tym: groty włóczni, żelazne miski, naczynia, kamienie żarnowe. Zabytki z tego czasu nie zachowały się. W 1934 r. A. Standke przekazał do muzeum naczynie i grot włóczni oraz potwierdził, że wał grodziska został rozwieziony w 1861 lub w 1862 r. przez ówczesnego właściciela pola, ponieważ przeszkadzał w uprawie. Po 1934 r. na polu znajdowano kolejne zabytki, które trafiały w różne miejsca. Stanowisko ulegało destrukcji w związku z intensywną uprawą pola. W 1936 r. zachowane zabytki z Kowalowej Góry udało się skompletować i zdeponować w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu. Zostały one opracowane, a informacje opublikowano. W 1938 r. Kurt Langenheim i Johannes Pätzold przeprowadzili badania wykopaliskowe, zakładając sieć wykopów sondażowych obejmujących Kowalową Górę. W 1968 r. Mieczysław Kaczkowski wykonał wykop sondażowy w zachodniej części majdanu. W 1995 r. Paweł Rzeźnik przeprowadził kolejne badania sondażowe. W 1996 r. ten sam badacz założył w północno-zachodniej części plateau wykop o powierzchni 98 m².  

W trakcie badań w 1938 r. na stoku wzniesienia odkryto rów szerokości 3-4 m i głębokości do 2 m, wypełniony przepaloną gliną i belkami. Według Kurta Langenheima były to pozostałości fosy, do której zsunęły się resztki wału, który z kolei uległ pożarowi. Rów zarejestrowano w zachodniej części wzniesienia, gdzie dochodził do stromego zbocza. W części północnej stwierdzono krótką przerwę, którą Kurt Langenheim interpretował jako pozostałość bramy. Jednak nie odkryto jej reliktów. Na szczycie pagórka badacze w 1938 r. i 1996 r. znaleźli jamy, z których część zinterpretowano jako zabudowę mieszkalną, część jako jamy gospodarcze. Między rowem, a jamami znajdował się pas ziemi szerokości 6-8 m bez reliktów konstrukcyjnych, który według Kurta Langenheima był pozostałością rozwiezionego wału. Jamy na planie owalu miały wymiary 2-2,5 m szerokości i od 2 do 4 m długości, przekrój nieckowaty, wanienkowaty lub schodkowaty. Były wkopane w podłoże na głębokość od 0,5 do 0,7 m, niekiedy do 1 m. Ścianki i dna wylepiono gliną, nad którą zalegała warstwa ze spalenizną. Gliniana wyściółka również nosiła ślady przepalenia. W większości obiektów znaleziono kości ludzkie w różnym stanie zachowania, w tym również częściowo spalone.

Do 1996 r. grodzisko datowano na VI-VII-VIII wiek. Paweł Rzeźnik, na postawie analizy znalezisk, w tym również znajdujących analogie w środowisku wielkomorawskim i czeskim, takich jak topór typu „bradatica” i  szklane paciorki, przesunął chronologię założenia na 2. połowę IX w. – 1. połowę X wieku.

W 1988r. w czasie realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski obszaru 68-17 Cezary Buśko opracował kartę ewidencyjną stanowiska. W 1995 r. obiekt inspekcjonowała Sylwia Wuszkan.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 30-11-2020 r.