Historia obiektu

Znajdujący się w ruinie, średniowieczny zamek w Jelczu wzniesiono w XIII-XIV wieku. W początkach istnienia pozostawał w dobrach biskupstwa wrocławskiego, co wzmiankowano w 1245 roku. Następnie przed 1277 r. stał się własnością książęcą, a w 1279 r. wymieniony został jako curia księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa. Możliwe, że inicjatorem budowy zamku ok. 1268 r. był wywodzący się z rodu książąt wrocławskich Władysław - arcybiskup salzburski, zarządzający równocześnie diecezją wrocławską. W 1311 r. po podziale księstwa wrocławskiego, zamek wszedł w skład księstwa brzeskiego. W latach: 1375 i 1382 został określony jako castrum, a ok. 1380 r. prowadzono w nim prace budowlane. W 1508 r. nabył go mieszczanin wrocławski Conrad Sauermann i w 1518 r. przebudował go na nowożytną rezydencję z krużgankami wokół wewnętrznego dziedzińca. Częściowo spłonął w 1623 roku. W czasie wojny trzydziestoletniej, w 1641 r. zarówno zamek, jak i wieś splądrowały wojska cesarskie, saskie i szwedzkie. W 1642 r. na miejscu południowego skrzydła zamkowego wzniesiono browar, resztę zabudowań pozostawiono w ruinie, a następnie część z nich zaadaptowano na mieszkanie dzierżawcy browaru. Do 1945 r. zamek wraz z przynależnymi dobrami pozostawał w posiadaniu rodu von Saurma-Jeltsch. Ok. 1890-1920 r. pozostałości średniowiecznego zamku oraz częściowo zamieszkałe zabudowania nowożytne uległy zniszczeniu, prawdopodobnie po 1910 r. zostały wysadzone w powietrze.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Pradoliny Wrocławskiej,  w starorzeczu Odry, na terenie zadrzewionym, w południowo-zachodniej części wsi, przy ul. Odrzańskiej.

Opis stanowiska:

Powierzchnia nasypu(?) założenia wynosi nieco ponad 5000 m kw., wysokość ponad lustro wody około 3,5 m i około 2 m ponad otaczający obiekt od zachodu i południa teren (pomiary za zdjęciem lidarowym: https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/Imgp_2.html?gpmap=gp0)

W 2. połowie XIII w. istniał tu wczesnogotycki, murowany dwór z niezabudowanym dziedzińcem od południa, który otaczał wał ziemny. W XIV i XV w. przy dworze stanęły dwa podpiwniczone skrzydła gospodarcze od zachodu i południa, tworząc założenie trójskrzydłowe, a następnie wzniesiono czwarte skrzydło, które zamknęło dziedziniec, otoczony w 1518 r. krużgankami. W czasach nowożytnych zamek wielokrotnie przebudowywano. Obecnie zachowana jest w dużym stopniu, częściowo zagłębiona w ziemi, dolna kondygnacja północnego skrzydła zamku, będąca reliktem wczesnogotyckiego, obronnego dworu książęcego. Była to jednotraktowa, trójdzielna budowla założona na planie wydłużonego prostokąta, z sienią pośrodku i dwoma sklepionymi salami po bokach (w przyziemiu). W narożu widoczne są ślady prostokątnej wieżyczki alkierzowej (XVII lub 1816 r.). Reszta zabudowań zachowana w stanie szczątkowym, z fundamentami i widocznym narysem murów.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Pozostałości założenia obronnego w Jelczu-Laskowicach wzbudzały zainteresowanie miłośników starożytności i archeologów przed 1945 r. W 1931 r. właściciel ruin hrabia Saurma-Jeltsch przekazał służbom konserwatorskim średniowieczne naczynia i poinfomował o istnieniu wału. W 1936 r. Karl Eistert przedstawił na łamach Altschlesische Blätter krótki rys historyczny zamku.

Założenie zostało zinwentaryzowane archeologicznie przez Stanisława Siedlaka w 1957 roku. Badacz sporządził jego plan. W 1978 r. wykopaliskowe badania archeologiczno-architektoniczne prowadzili Czesław Lasota i Jerzy Rozpędowski. W 1991 r. w ramach weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski zespół w składzie: Czesław Francke, Maria Górecka i Olena Prus, opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

Zabytek jest dostępny dla zwiedzających.

Autor noty: oprac. Beata Sebzda, OT NID we Wrocławiu (15-12-2017r.);

oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu (23-09-2020 r.)