Historia obiektu

Wzmianki o lokacyjnej wsi Żeliszów (Gerhardisdorf, Gerhartsdorf, Giersdorf) pochodzą z 1300 roku. Jako pierwsi piszący się z Żeliszowa właściciele pojawiają się Cristianus, Ranvold i Ryle z Żeliszowa, którzy w 1350 r. świadczyli na dokumencie wystawionym w Żytawie. Wiadomo, że swoje udziały we wsi posiadali Wesnowie, którzy w 1367 r. sprzedali prawo patronatu kościelnego Witkonowi Schapcze. W 1369 r. dobra należały do Anny i Elżbiety Stechau. W 1375 r. Jan Hacke sprzedał swoje dobra w Żeliszowie Mikołajowi Walditz. W 1397 r. Konrad i Jost Walditz sprzedali Kuntschowi von der Warthe folwark we wsi tzw. Bysschof. W latach 1385-88 swoje udziały miała Katarzyna Hacke wraz z synami: Janem, Konradem i Henrykiem. Innym udziałowcem w tym samym czasie był Jan Redern. W 1492 r. jako właściciel wymieniany był Konrad Hoberg. Według Małgorzaty Chorowskiej i zespołu żaden z wymienionych wyżej właścicieli, oprócz Jana Rederna, nie należał do elity rycerskiej. Z kolei Jan Redern, według badaczy, na pewno nie rezydował w Żeliszowie-Ustroniu, ponieważ posiadał Siedlęcin i później Wleń.

Można przypuszczać, że założenie obronne wznieśli i je użytkowali Cristianus, Ranvold i Ryle z Żeliszowa lub jeden z nich.

Według Józefa Kaźmierczyka i Ryszarda Kołomańskiego założenie obronne mogło strzec pól górniczych, których istnienie na południe, wschód i zachód od grodziska stwierdził w 1961 r. Andrzej Kudła. Były to pola szybowe. Odkryto również hałdy. Rejon eksploatacji złota nie był badany, co utrudnia określenie jego wieku i możliwość skorelowania z okresem, w którym funkcjonowało założenie obronne. Pozostałości szybów stwierdzono również w obrębie nasypu, co świadczyłoby o tym, że eksploatacja złota była prowadzona po okresie użytkowania założenia obronnego.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Grodzisko jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Pogórza Kaczawskiego, na południe od wsi Żeliszów (ok. 150 m na południe od kościoła w Żeliszowie), na północny wschód od wsi Ustronie, w obrębie administracyjnym Ustronia, na stoku wzniesienia, w lesie.

Opis stanowiska:

W centrum założenia obronnego znajduje się nasyp wzniesiony na planie kwadratu o zaokrąglonych narożach. Długość boku na górze wynosi około 26 m, u podstawy 38 m. Wysokość nasypu waha się między 3 a 3,5 m. Zdaniem Dominika Nowakowskiego kopiec otoczony jest dwoma fosami i wałem. Fosa wewnętrzna ma szerokość około 6-7 m, zewnętrzna 3-5 m. Szerokość wału wynosi 7-8 m, zachowana wysokość do 3,5 m. Według Małgorzaty Chorowskiej i zespołu system obronny był bardziej rozbudowany: pierwszy wał miałby znajdować się na krawędzi nasypu, drugi za fosą wewnętrzną, trzeci za fosą zewnetrzną, okalającą założenie od południa, wschodu i zachodu. Zdaniem tego samego zespołu na kopcu istniał mieszkalno-obronny budynek wieżowy.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Grodzisko było znane archeologom już w 2 połowie XIX wieku. Według Małgorzaty Chorowskiej i zespołu w XIX w. stanowisko było odnotowywane jako obwałowania w lesie między Żeliszowem a Włodzicami Wielkimi. Archeolodzy badali grodzisko powierzchniowo: przed 1930 r. – Max Hellmich, w 1930 r. – Hans Seger, w latach 1960 i 1966 - Tadeusz Kaletyn, w 1975 r. - Antoni Pawłowski, w 1979 r. - Tadeusz Kaletyn (inwentaryzacja), w ramach realizacji programu weryfikacyjno-poszukiwawczego Archeologicznego Zdjęcia Polski w 1998 r. - Stanisław Firszt i Wojciech Grabowski. Pierwsze badania wykopaliskowe amatorskie odbyły się w 1929 r. W latach 1968 i 1969 badania sondażowe przeprowadził zespół naukowców z Politechniki Wrocławskiej w składzie: Małgorzata Niemczyk, Ernest Niemczyk i Stanisław Medeksza. W latach 1975-76 grodzisko badał wykopaliskowo Józef Kaźmierczyk. W trakcie badań wykopaliskowych stwierdzono, że na majdanie występuje warstwa kulturowa z zawartością polepy i spalonego drewna. Pozyskano ułamki ceramiki datowane na XV i XVI w. oraz pewną ilość nieokreślonych przedmiotów metalowych.

Od 2013 r. zespół badaczy z Politechniki Wrocławskiej realizował projekt inwentaryzacji dolnośląskich obiektów obronnych na podstawie danych z lotniczego skaningu cyfrowego, pozyskanych z Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Grodzisko w Żeliszowie-Ustroniu również zostało wytypowane do inwentaryzacji. Z wynikami prac inwentaryzacyjnych można zapoznać się na stronie:

http://www.odgrodudozamku.pl/stanowisko/zeliszow-st-1-motte/ (dostęp: 25.09.2024)

Dostępność obiektu dla zwiedzających: zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 23-06-2020 r.