Historia obiektu

Pierwsze wzmianki na temat wsi Boruszowice (nazywanej początkowo Boruszowcem) pojawiają się dopiero w opracowaniach (są to głównie mapy) z 1 poł. XVIII w. Wówczas była to osada położona w północno-zachodniej części księstwa bytomskiego, której lokalizacja różniła się jednak od obecnego położenia. Wynikało to z faktu, że właścicielem między innymi dóbr boruszowickich oraz pobliskich lasów była rodzina Henckel von Donnersmarcków. Przypuszczalnie właśnie z jej inicjatywy, w wyniku rozwoju przemysłu na górnośląskim obszarze w XIX w., wzniesiono fabrykę materiałów wybuchowych. Wspomniany zakład został zlokalizowany w obrębie gruntów leśnych, mieszczących się między Tarnowskimi Górami, Brynkiem, a Miasteczkiem Śląskim. Wskazane położenie wynikało z potrzeby umieszczenia zakładu wytwarzającego materiał niebezpieczny, na obszarze oddalonym od głównych siedzib ludzkich. Przedstawione warunki spełniała właśnie wieś Boruszowiec. Z tego też powodu Donnersmarckowie wykupili poszczególne nieruchomości wchodzące w skład miejscowości, dokonując równocześnie jej likwidacji i wnosząc następnie na tych terenach fabrykę materiałów wybuchowych o nazwie Pulverfabrik Pniowitz GmbH, będącą własnością spółki, w której być może rodzina Donnersmarcków posiadała większościowe udziały.

Wspomniana likwidacja pierwszej wsi nie spowodowała zaniku nazwy samej miejscowości. Została ona przejęta przez osadę (znaną już jako Boruszowice), która rozwinęła się w kierunku południowo-zachodnim względem fabryki. W kierunku południowo-wschodnim od centrum miejscowości, wzdłuż wytyczonej drogi dojazdowej do zakładu, łączącej jego teren z drogą w kierunku Tarnowskie Góry-Tworóg, zaczęło natomiast kształtować się przedmiotowe osiedle robotnicze.

Powstanie osiedla, związane zostało z działającą na tym terenie głównie w XIX w. fabryką materiałów wybuchowych, przekształconą w 1929 r. w zakłady papiernicze (fabrykę papieru i ścieru drzewnego). W skład całego zespołu wchodziło wówczas kilkadziesiąt budynków mieszkalnych, którym towarzyszyły zabudowania gospodarcze oraz obiekty użyteczności publicznej (np. poczta, piekarnia, magiel, kasyno), jak również zieleń (w tym ogrody przydomowe, nasadzenia alejowe). W jego obrębie wyodrębniono także przestrzenie wspólne (plac położony w południowo-wschodniej części). Pod względem planistycznym, osiedle umiejętnie zostało wpisane w zastaną sytuację przestrzenną, a jego rozkład oparto o regularnie wytyczony układ komunikacyjny.

Postać całego zespołu kształtowana była na przestrzeni lat (od 1895 do 1920 r.). Jego największy rozwój przypadł jednak na okres od 1901 do 1906 r., z tego też powodu w obrębie założenia znajdują się budynki o zróżnicowanej formie i rozwiązaniach architektonicznych. Wraz z rozbudową obiektu, zmianie podlegał również jego rozkład przestrzenny. Pierwsze budynki na terenie osiedla wznoszono bowiem w północno-zachodniej części. W momencie rozwoju obiektu powstawały one też w kierunku południowo-wschodnim i północno-zachodnim.

Opis obiektu

„Kolonia Fabryczna” w Boruszowicach, będąca przykładem osiedla patronackiego, współcześnie zlokalizowana jest w obrębie ul. Armii Krajowej, Obrońców Pokoju i Składowej, a jej powierzchnia wynosi ok. 4 ha.

Rozwój samego obiektu ściśle związany był z obecnością zakładu przemysłowego i następował etapami. Jako pierwszy powstał fragment zabudowy położony między dzisiejszymi ulicami Armii Krajowej oraz Obrońców Pokoju. Wówczas wzniesiona została także willa przeznaczona dla dyrektora fabryki, położona na północ od osiedla (teren pomiędzy współczesnymi ulicami Armii Krajowej i Romualda Traugutta). Dalsza rozbudowa zespołu postępowała w kierunku południowym i południowo-wschodnim, a jego kompozycja oparta była przede wszystkim o siatkę ulic, przecinających się wzajemnie pod kątem prostym, wzdłuż których rozmieszczono poszczególne budynki. W części południowo-wschodniej wytyczono natomiast prostokątny plac (przestrzeń wspólną).

W wyniku prac, realizowanych w różnych okresach rozwoju, w obrębie zespołu powstało 35 budynków, z których 32 zostało przeznaczonych na cele mieszkaniowe (budowle wielorodzinne, dwu oraz czterorodzinne). Wśród zachowanych obiektów mieszkalnych, dostrzega się budynki wielorodzinne (familoki), w typie tzw. budownictwa koszarowego (Mietskaserne) o zwartych bryłach, krytych dwuspadowymi dachami, z prostymi elewacjami, pozbawionymi detali, które usytuowano kalenicowo i rozplanowano na rzutach prostokątów. Na terenie osiedla powstały również budynki wielorodzinne, formą i postacią zbliżone do poprzednich, różniące się jednak od nich bogatszym detalem architektonicznym, występującym w obrębie elewacji. Do dzisiaj zachowały się też budynki w zabudowie bliźniaczej, o symetrycznych bryłach i prostych, niemal pozbawionych detali elewacjach, jak również budynki czterorodzinne, w obrębie których zastosowano zróżnicowany, indywidualny dobór materiałowy oraz rozwiązania konstrukcyjne (tj. konstrukcja ryglowa). Grupę budynków bliźniaczych reprezentują także obiekty posiadające zróżnicowane bryły, kryte dachami wielospadowymi oraz naczółkowymi, posiadające elementy konstrukcji ryglowej, nawiązujące jednak do angielskiego stylu cottage. W obrębie zespołu na uwagę z pewnością zasługuje budynek mieszkalno-usługowy (pierwotnie dom urzędników, następnie siedziba placówki urzędu pocztowego), położny przy ul. Armii Krajowej. Charakteryzuje się on zróżnicowaną bryłą o nieregularnym rzucie, krytą łamanym dachem. Elewacje zdobione są natomiast ceramicznym detalem.

W bezpośrednim sąsiedztwie poszczególnych budynków mieszkalnych (głównie familoków), znajdowały się również przyporządkowane im zabudowania gospodarcze. Były to obiekty rozplanowane na rzutach prostokątów, ceglane, kryte dachami dwuspadowymi lub jednospadowymi. Budynki te różniły się przede wszystkim proporcjami, wysokością oraz formą dachów i kątem nachylenia połaci dachowych, dlatego też w ich przypadku możemy mówić o kilku przykładach zastosowanych rozwiązań. Wyróżnić można towarzyszące familokom obiekty kryte dachami dwuspadowymi, na rzutach wydłużonych prostokątów, posiadające większą liczbę komórek, jak również obiekty o zwartej bryle, służące między innymi do obsługi domów dwurodzinnych. Budynki te były wykorzystywane do trzymania drobnego inwentarza, a także na potrzeby magazynowe lub jako pomieszczenia warsztatowe.

Na terenie zespołu zachowały się też budynki usługowe. Spośród nich wyróżnić należy kantynę fabryczną, dawne kasyno (obiekt o nieregularnym rzucie, kryty dachem wielospadowym z lukarnami, elewacje pokryte tynkiem, zdobione gzymsami), jak również proste w formie i regularne w zarysie kręgielnię oraz piekarnię wraz z maglem. W środkowej części założenia zachowała się też kaplica Matki Boskiej Bolesnej (obiekt o zwartej bryle, zróżnicowanej pod względem doboru materiałów – cegła, konstrukcja ryglowa).

Na terenie osiedla występowała też zieleń. Przypuszczalnie przybrała ona postać nasadzeń towarzyszących zabudowaniom (niemal przy każdym budynku mieszkalnym występował ogród) oraz ciągom komunikacyjnym. Zieleń znajdowała się także w obrębie przestrzeni wspólnych, jak plac położony w południowo-wschodniej części założenia. Obecnie występuje ona również w rejonie wnętrz związanych z kaplicą.

Współcześnie obiekt nadal pełni swoją pierwotną funkcję. Podkreślić należy jednak, że na cele mieszkaniowe przeznaczone zostały także poszczególne budynki (z wyłączeniem kaplicy), będące uprzednio obiektami usługowymi.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Teren osiedla – obiekt dostępny przez cały rok. Zabudowania – budynki częściowo dostępne z zewnątrz (obiekty głównie o funkcji mieszkalnej).

Autor noty: Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 27-09-2023 r.