Historia

Budynek dawnej karczmy wzniesiony został prawdopodobnie w 2. połowie XVIII wieku i od początku był bardzo ważnym elementem zabudowy miasta. Analiza mapy Miega z XVIII wieku nie pozwala na jednoznaczne ustalenie czy jeden z obiektów zlokalizowanych po południowo-wschodniej stronie głównego traktu prowadzącego przez miasteczko w kierunku Narola, położonych w pobliżu kościoła jest na pewno interesującą nas karczmą; jest to jednak bardzo prawdopodobne. Wiadomo, że w 4 ćwierci XVIII wieku istniała w Płazowie karczma zlokalizowana blisko potoku i źródła. Pisał o tym w 1786 roku Ewaryst Andrzej Kuropatnicki: „ Lubella czyli Łozy podłe miasteczko coby go zaszczycić mogło, iest źródło pod Austeryą, idąc ku tak wspaniałemu kościołowi iak i same miasto (choć w środku lasów) arcy dobre i piękne – tu z wielu miejsc Żydzi jeżdżą po wode, do rozpuszczania na szynk, gdyż iey wiele bierze wódka w siebie”. Budynek karczmy na pewno istniał w połowie XIX wieku. Jest to widoczny na mapie katastralnej z 1854 roku duży murowany budynek, usytuowany przy ostrym zakręcie drogi, po jej południowo-wschodniej stronie, przylegający krótszym bokiem do drogi. W jego pobliżu na południowy wschód zaznaczono potok ze źródłem i dalej na południowy wschód  istniejący do dziś kościół parafialny. Taka lokalizacja odpowiada całkowicie obecnej lokalizacji dawnej karczmy, źródełka i kościoła.    

Budynek do I wojny światowej służył jako karczma. Był własnością właścicieli miasteczka – Brunickich, następnie Wattmannów (zapewne dzierżawiony był przez Żydów). Później użytkowany był jako sklepy i posterunek policji. W latach 1953-54 przeprowadzony został remont obiektu: przebudowano pomieszczenia tylnego traktu, przemurowano okna oraz zankrowano budynek. Remont wiązał się z adaptacją dla potrzeb Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Rudzie Różanieckiej, która prowadziła w budynku dawnej karczmy sklep GS oraz użytkowała budynek jako wytwórnię wód gazowanych. Do dzisiaj w narożnym północno-wschodnim pomieszczeniu tylnego traktu znajduje się maszyna służąca zapewne do butelkowania wody. Budynek użytkowany był najprawdopodobniej do lat 70. XX wieku, kiedy to wybudowano nowy sklep GS. 

Opis    

Karczma usytuowana jest w centralnej części miejscowości po południowo-wschodniej stronie głównej drogi przebiegającej przez Płazów z Jarosławia do Bełżca. Karczma położona jest  w bliskiej odległości od kościoła parafialnego. Budynek zlokalizowany jest na dużej działce, w części południowej sąsiadującej ze współczesnym pawilonem handlowym. Od strony zachodniej budynek przylega elewacją zachodnią (krótszą) do szosy, która w tym miejscu dość ostro zakręca w kierunku północno-wschodnim. Budynek wzniesiony jest z cegły, (w partii cokołu i dolnych części ścian widocznych spod tynków - z kamienia i cegły), otynkowany jako parterowy, nakryty dachem czterospadowym; przybudówka – dachem jednospadowym. Pokrycie dachu stanowi blacha, papa i eternit. Wybudowany na planie prostokąta z wtórną przybudówką dostawioną do elewacji północnej (tylnej) o rzucie zbliżonym do kwadratu. Elewacje o niesymetrycznym układzie otworów okiennych i drzwiowych, w narożach opięte są pseudopilastrami, wszystkie z wyjątkiem tylnej (północnej) zwieńczone profilowanym gzymsem. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte są łukiem odcinkowym. Elewacja frontowa (południowa) 6-osiowa z umieszczonym pośrodku głównym wejściem zaakcentowanym lizenami. Elewacja boczna (zachodnia) od strony drogi jest jednoosiowa, a elewacja wschodnia 3-osiowa. Elewacja tylna (północna) 6-osiowa z wtórną przybudówką. Więźba dachowa jest drewniana, stolarka okienna i drzwiowa drewniana, częściowo historyczna, zapewne z początku XX wieku.

Wnętrze budynku jest dwutraktowe, częściowo przekształcone, z wtórnymi podziałami na poszczególne pomieszczenia. We wnętrzu zachowane są trzy piece kaflowe. Dwa z nich znajdują się w niedostępnym pomieszczeniu w zachodniej części budynku, jeden (w pomieszczeniu dostępnym) pochodzi z fabryki kafli w Szówsku zapewne z lat 40. lub 50. XX wieku. Jest to piec o prostych kaflach dekorowanych motywem geometrycznym i jednym kaflem z kwiatową rozetą, polewany jednobarwną glazurą. Dodatkowo na jednym kaflu napis: PGR/FABRYKA KAFLI/SZOWSKU/p JAROSŁAW.

Zabytek dostępny z zewnątrz, nieużytkowany.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 08.12.2025 r.

Bibliografia    

• Karta ewidencyjna „zielona”, opr. S. Gumiński, 1959, Archiwum WUOZ w Przemyślu.
• Karta ewidencyjna „biała”, oprac. Z. Kostka-Bieńkowska, 2007 r., Archiwum WUOZ w Przemyślu.
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Województwo rzeszowskie, powiat lubaczowski, opr. J. Ross, 1959, mps w zbiorach OT KOBiDZ w Rzeszowie. 
• K. Kuśnierz, Miejskie ośrodki gospodarcze wielkich latyfundiów południowej Polski w XVI oraz XVII wieku, Kraków 1989.
• A. Łazar, Historia Płazowa 1614-1939, „Rocznik Lubaczowski”, R. 3, Lubaczów 1985.
• J. Olszewska, Jarosławski ośrodek kaflarski, „Rocznik Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia”, 1963/1964.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. I, Warszawa 1880, s.246 i t. VIII, Warszawa 1887, s. 281-282.
• Spis zabytków architektury i budownictwa, Województwo rzeszowskie oprac. M. Kornecki, T. Chrzanowski, A. Fischinger, Warszawa 1964.
• J. Styrna, A. Mamoń, Zabytki ziemi lubaczowskiej. Przemiany w latach 1904-2004 na podstawie rękopisu Karola Notza, Kraków 2004.