Historia

Koniec XIX wieku był dla Kielc okresem bardzo intensywnego rozwoju: zaczęto budowę dzielnicy na północ od Wzgórza Zamkowego, powstało nowe centrum wokół Placu Bazarowego oraz dwa zespoły koszar rosyjskiego garnizonu, a doprowadzenie do Kielc w 1885 roku linii kolejowej (z końcową stacją na gruntach Czarnowa) spowodowało zabudowywanie gruntów wzdłuż i za rzeką Silnicą. Gęsto zabudowane i zaludnione ubogie dzielnice zaczęły powstawać również w kierunku północnym i północno-zachodnim. Tak silny rozwój terytorialny i demograficzny miasta nie szedł w parze z rozwojem infrastruktury – niewielka ilość utwardzonych brukiem ulic, niewystarczająca opieka szpitalna i szerząca się nędza powodowały duże zagrożenie epidemiczne. Fakt ten potęgował brak wodociągu i kanalizacji i dostępu do wody w ogóle - studnia na Rynku wykuta w skale była często nieczynna, a przydomowe płytkie studnie nie zaspokajały codziennych potrzeb mieszkańców. Dopiero w 1837 roku zatwierdzono kosztorysy na budowę dwóch studni miejskich. Dalsze pogorszenie stanu higienicznego miasta spowodował wybuch wojny w 1914 roku. 

Poza łaźniami żydowskimi, z których chrześcijańscy mieszkańcy Kielc korzystali niechętnie, znajdowała się w mieście łaźnia przy ulicy Piotrkowskiej (najstarsza) oraz łaźnia kolejowa na Herbach - lecz ich stan techniczny i sanitarny daleko odbiegał od oczekiwanego. W mieście działała jeszcze łaźnia garnizonowa, mieszcząca się w koszarach przy ul. Chęcińskiej. Dodatkowo można było skorzystać z wanien w hotelach: Bristol, Polski i Versal oraz w Zakładzie św. Zyty. Motywowana dążeniem do poprawy stanu higienicznego koncepcja budowy łaźni publicznej w Kielcach pojawiła się w 1915 roku z inicjatywy dra Mieczysława Zawadzkiego (założyciela i prezesa Towarzystwa Higienicznego, członka Towarzystwa Lekarskiego). Po początkowych oporach i kilkukrotnym odrzuceniu wniosku ze względów finansowych, 10 sierpnia 1916 roku, Rada Miasta przeznaczyła pod budowę łaźni komunalną działkę nad rzeką Silnicą przy ulicy Staszica. Poza tańszymi w utrzymaniu kąpielami natryskowymi, planowano również urządzenie w budynku pralni. Warunkiem było utworzenie komitetu budowy, w związku z tym 15 września Komitet Ratunkowy Obywatelski miasta Kielc, którego sekretarzem był wówczas Bolesław Markowski, utworzył podsekcję ds. budowy kąpieli i zaprosił M. Zawadzkiego do objęcia jej kierownictwa. Przygotowanie wstępnej dokumentacji powierzono Ludwikowi Klimie, prowadzącemu Przedsiębiorstwo Robót Budowlanych w Kielcach. Projektowanie napotkało trudności, gdyż lokalni architekci, nie mieli doświadczenia w tego typu obiektach (L. Klima sporządził jedynie szkic i ogólną charakterystykę budynku), co doprowadziło do ogłoszenia konkursu. Przygotowaniem warunków i rozstrzygnięciem konkursu zajęli się sami członkowie komitetu budowy. 13 czerwca 1918 roku konkurs na projekt domu kąpieli ludowych ogłoszono w „Gazecie Kieleckiej”, a szóstego lipca także w „Głosie Lubelskim”, „Kurierze Warszawskim” i krakowskim „Głosie Narodu”. W warunkach projektowych zawarto m.in. że: budynek ze względu na obniżenie kosztów budowy ma być piętrowy, powierzchnia ma zawierać około 190 metrów kwadratowych (w tym parterową łaźnię oraz sutereny przeznaczone dla stróżów), przewidzieć należy 350 osób kąpiących się dziennie (mężczyzn, kobiet i dzieci, oraz młodzieży szkolnej), należy uwzględnić oddzielne kąpiele dla kobiet i mężczyzn, dwie klasy kąpieli, a budynek pod względem architektonicznym powinien mieć swojski charakter i uwzględniać polskie motywy.

Pierwszy konkurs zakończył się niepowodzeniem, wytyczne były nieprecyzyjne, nagrody niskie, w efekcie czego zgłoszono tylko cztery prace, z czego żadna nie sprostała oczekiwaniom. 13 czerwca 1919 roku ogłoszono drugi konkurs, już za pośrednictwem Koła Architektów przy Stowarzyszeniu Technicznym w Warszawie. Równolegle, inżynier miejski Stanisław Frankiewicz prowadził rozeznanie techniczne, a magistrat zawarł umowę na wykonanie projektu z kieleckim architektem Wacławem Nowakowskim. W czerwcu powołano Miejski Komitet Robót Publicznych, który przejął inicjatywę i zdecydował o sporządzeniu planu i kosztorysu. Mający kosztować 2450 koron projekt prawdopodobnie powstał z wykorzystaniem jednego z gotowych projektów typowych dla łaźni publicznych z zestawu wydanego przez Ministerstwo Zdrowia Publicznego. Pierwotny projekt został uzupełniony o dodatkową klatkę schodową od zachodu, umożliwiającą odizolowany dostęp do pomieszczeń drugiego piętra.

Ostatecznie, po uzyskaniu pożyczek i dotacji (m.in. z Ministerstwa Zdrowia, które wymusiło dodanie modułu dezynfekcyjnego - odwszalni), w kwietniu 1921 r. rozpoczęto budowę. Zakład uruchomiono 2 czerwca 1923 roku z ograniczonym programem funkcjonalnym (zamiast osobnych oddziałów wprowadzono osobne dni dla kobiet i mężczyzn, a zamiast kabin - wspólne natryski). W sierpniu rozpoczęto instalację kotłowni i armatury, ze środków Komisariatu Do Walki z Epidemiami zamontowano między innymi dwa rezerwuary na zimną wodę, cztery klozety, prysznice ogólne dla dwunastu osób i sześć kabin oddzielnych, dwa kotły systemu Strebla, bojler oraz instalację centralnego ogrzewania. Na budowę łaźni przeznaczono łącznie 157 090 067 marek, pożyczka w wysokości 600 000 marek została przeszacowana i ostatecznie spłacona do 1932 roku. W sierpniu 1924 roku łaźnia została przekazana przez Urząd Wojewódzki na rzecz miasta.

Nowo otwarta łaźnia publiczna, choć bardzo potrzebna miastu, borykała się z licznymi problemami technicznymi i funkcjonalnymi, co ostatecznie zniechęcało mieszkańców do jej odwiedzania. Główną przyczyną małego zainteresowania, poza ograniczeniem programu funkcjonalnego i obaw mieszkańców przed epidemiami, była niska sprawność i częste awarie urządzeń grzewczych oraz zawodność pomp dostarczających ciepłą wodę. Kłopoty te były tak duże, że już w 1925 roku do ręcznego pompowania wody do głównego zbiornika na strychu zatrudniano więźniów z kieleckiego zakładu karnego. Nawet ręczne pompowanie pozwalało na uruchomienie tylko około połowy kąpieli, a łaźnia, choć formalnie czynna do późna, często nie miała już wody dla wracających z pracy robotników. W rezultacie tych problemów, w maju 1925 roku łaźnię czasowo zamknięto w celu przeprowadzenia niezbędnych napraw i przeróbek. W latach późniejszych łaźnia działała nie wykorzystując pełnych możliwości. Podczas II wojny światowej służyła żołnierzom armii niemieckiej, prawdopodobnie działała jeszcze krótko po 1945 roku. Po likwidacji jego pierwotnej funkcji, budynek w 1949 roku zaadaptowano na Ośrodek Zdrowia przy którym planowano uruchomienie pogotowia ratunkowego PCK z pięcioma karetkami. W 1950 roku budynek przejęła Milicja Obywatelska – przebudowano część pomieszczeń na sanitariaty a na trzeciej kondygnacji zamontowano w części sal drzwi typu więziennego. Najpierw mieścił się tu Urząd Bezpieczeństwa, od 1974 roku Izba Zatrzymań dla Nieletnich, Wydział Ruchu Drogowego Policji i Wydział Konwojowy. W 2010 roku obiekt został sprzedany firmie ACTIVE MG i służył jej jako magazyn. Firma ta ogłosiła upadłość, a syndyk masy upadłościowej wystawił zabytkową nieruchomość na sprzedaż. 16 kwietnia 2018 roku Wojewódzki Konserwator Zabytków wydał decyzję o wpisie obiektu do rejestru zabytków nieruchomych.

Opis

Budynek dawnej Łaźni Publicznej w Kielcach to obiekt o zwartej bryle, zlokalizowany w śródmieściu Kielc, po zachodniej stronie Wzgórza Zamkowego, u zbiegu ulic Staszica i Solnej, na prawym brzegu rzeczki Silnicy. Utrzymany jest w klasycyzującej i barokizującej stylistyce, będącej wynikiem poszukiwań „stylu narodowego” w budownictwie publicznym okresu międzywojennego. Jest to obiekt wolnostojący, trzykondygnacyjny, wzniesiony z cegły na cokole murowanym z kamienia wapiennego. Stropy w piwnicach i na niższych piętrach są ceramiczne, typu Kleina, na belkach stalowych, a na drugim piętrze drewniane, belkowe. Dach o zwartej bryle, przykryty jest blachą stalową, więźba jest drewniana, płatwiowo-kleszczowa z zastrzałami. Otwory w większości są prostokątne, jedynie w ryzalitach z wejściami (głównym i południowym) znajdują się okna zamknięte półkoliście. Na dwóch pierwszych kondygnacjach okna zabezpieczone są dekoracyjnymi kratami. 

Elewacje kamienicy podzielone są gzymsami pośrednimi, a górna kondygnacja jest lekko cofnięta względem niższych. Charakterystycznym elementem budynku jest skośny, jednoosiowy, prostokątnie wysunięty ryzalit. W ryzalicie znajduje się poprzedzone kamiennymi schodami główne wejście, podkreślone masywnymi półkolumnami z półwazonami. Ryzalit ten zwieńczony jest falistym szczytem ze ślimacznicami i kamienną kulą na szczycie. Elewacja wschodnia jest siedmioosiowa, na środku najwyższej kondygnacji  znajduje się trójkątny ogzymsowany naczółek, wsparty na pilastrach, na szerokość trzech osi. W szczycie umieszczony został okulus (okrągłe okno). Elewacja południowa (od ulicy Solnej) jest czteroosiowa, z rytmicznie rozmieszczonymi oknami. Zakończona jest prostopadłościenną przybudówką, mieszczącą klatkę schodową, z wejściem w parterze i trójkątnym szczytem. Elewacje od podwórza (północna i zachodnia) są skromne, definiuje je rytm prostokątnych okien i gzymsów.

Pierwotne przeznaczenie pomieszczeń: W piwnicy znajdowały się: kotłownia, skład opału, warsztat mechanika, warsztat podręczny, piwnice gospodarcze, a w części południowej znajdowała się pralnia i magiel. Na kondygnacji parteru, po północnej stronie sieni w trakcie frontowym mieściła się poczekalnia i przebieralnia. W trakcie tylnym parteru, pośrodku, były natryski, od północy parnia i parnia sucha, a przy ścianie południowej ubikacje. Na pierwszym piętrze nad główną sienią znajdowała się poczekalnia, a po obu stronach korytarza kabiny wannowe. Na drugim piętrze w trakcie frontowym mieścił się gabinet lekarza z poczekalnią i dwie sale, w trakcie tylnym kilka mniejszych izb o nieokreślonym przeznaczeniu. Podając za „Białą Kartą” - Zachował się zasadniczo bez zmian układ wnętrza, oraz nieliczne pierwotne elementy, takie jak ceramiczne posadzki i kute balustrady schodów z motywami roślinnymi oraz na strychu dwa oryginalne zbiorniki na wodę, miedziane firmy „Makarewicz Warszawa” z lat 20. XX wieku. Obecnie wszystkie pomieszczenia służą jako magazyny, a instalacje (c.o., wodno-kanalizacyjna, elektryczna) są niesprawne.

Pomieszczenia służą obecnie jako magazyny, budynek jest niedostępny.

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach, 30.01.2026 r.