W 1840 r. mieszkało tu 6 Żydów, a wśród nich m.in. destylator Schweizer. Gmina powstała w pierwszej połowie XIX w.; początkowo należała do Okręgu Synagogalnego w Świdnicy, a następnie stała się filią gminy żydowskiej w Strzegomiu.

Społeczność żydowska w mieście nigdy nie była liczna – najwięcej Żydów mieszkało tu w 1880 r. (76 osób), w 1913 r. – 29 osób, a w 1931 r. – 23 (6 rodzin). W XIX w. Żydzi zajmowali się m.in. handlem, prowadząc niewielkie sklepy z konfekcją i artykułami spożywczymi.

Świebodziccy Żydzi nigdy nie wybudowali synagogi – od XIX w. dom modlitwy mieścił się w Rynku, w budynku przylegającym do frontowej kamienicy oznaczonej numerem 6. Z opisu znajdującego się w źródłach historycznych wynika, że sala modlitw mieściła się w budynku pozbawionym okien. W 1933 r. nieruchomość została sprzedana, a nowy właściciel urządził tam kino.

Wśród kupców żydowskich działających w Świebodzicach można wymienić m.in.: Juliusa Bersu (którego nagrobek zachował się do dziś na miejscowym cmentarzu żydowskim), Pinkusa Guttmanna, Moritza Schuftana, Heinricha Ungera oraz Wilhelma Louisa Schweitzera. W XX w. hurtowym handlem zbożem zajmował się Max Bersu, a Alfred Beger był właścicielem sklepu z artykułami kolonialnymi i tytoniem.

W czasie II wojny światowej w Świebodzicach mieścił się niemiecki nazistowski obóz kobiecy FAL Freiburg, podlegający Gross-Rosen – od stycznia 1945 r. przebywało w nim 150 węgierskich Żydówek przywiezionych z KL Ravensbrück. Pracowały w budynkach dawnej tkalni firmy Hermann Teichgräber, gdzie przeniosły swoją produkcję zakłady AEG (Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft) z Berlina. W lutym 1945 r. więźniarki zostały ewakuowane do filii Gross-Rosen w Głuszycy, a następnie do filii niemieckiego nazistowskiego obozu KL Flossenbürg w Zwodau.

Po II wojnie światowej w Świebodzicach osiedliła się liczna grupa polskich Żydów. W maju 1946 r. mieszkało tu 472 Żydów, a dwa miesiące później – 692. W mieście powstało wiele społecznych, kulturalnych i organizacji żydowskich. Osadnictwo to zanikło wraz z kolejnymi falami wyjazdów w latach 1946–1968.

Opis

W 1849 r. Żydzi ze Świebodzic założyli przy ówczesnej Waldenburgerchaussee (inna lokalizacja – Salzbrunner Straße), pomiędzy cmentarzem komunalnym a fabryką cementu, przy obecnej ul. Wałbrzyskiej, niewielki cmentarz, który służył członkom miejscowej gminy żydowskiej. Tworzyły go dwie parcele o łącznej powierzchni 690 metrów. Początkowo odbywały się na nim także pochówki Żydów z Wałbrzycha, gdzie nekropolię żydowską założono znacznie później. W 1936 r. świebodzicki kahał został rozwiązany, a własność nieruchomości cmentarnej przeszła na Gminę Żydowską w Świdnicy. Wiadomo, że jeszcze w 1938 r. odbyły się tam pochówki Philippa Wolffa i Ludwiga Mahna.

Od 1942 r. właścicielem cmentarza było Zrzeszenie Żydów w Niemczech. W 1943 r. robotnicy miejscy zdemontowali z terenu cmentarza wszystkie elementy metalowe, z których uzyskano 791 kg złomu. Następnie nekropolia została wystawiona na sprzedaż i w 1943 r. teren został początkowo wydzierżawiony, a następnie sprzedany Heinrichowi A. J. Rennerowi – właścicielowi sąsiadującej z cmentarzem fabryki cementu, który przeznaczył cmentarz na skład materiałów produkcyjnych. Umowę podpisano 21 lutego 1944 r. i znalazła się w niej klauzula, która zwalniała Rzeszę Niemiecką od roszczeń ze strony właścicieli pomników i nagrobków, które jeszcze wówczas znajdowały się na cmentarzu.  

Po II wojnie światowej cmentarz został przejęty przez społeczność Żydów polskich, którzy zamieszkali w Świebodzicach. W 1965 r. użytkowany był przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego w Świdnicy, która określała go mianem czynnego.

Obecnie nekropolia żydowska stanowi część cmentarza komunalnego położonego przy ul. Wałbrzyskiej. Zlokalizowana jest w południowo-zachodniej części działki nr 534, AM-9, obr. 0003 Śródmieście 3 i zajmuje powierzchnię ok. 0,06 ha. Cmentarz został założony na rzucie wydłużonego trapezu, od północy graniczącego z terenem cmentarza komunalnego. Pierwotnie brama wejściowa znajdowała się od strony ulicy Wałbrzyskiej, ale została zamurowana. Obecnie jedyne wejście na cmentarz prowadzi przez bramę w murze cmentarnym, z terenu cmentarza komunalnego. W 2018 r. nekropolia została wpisana do rejestru zabytków na podstawie decyzji nr A/6098.

W 1998 r. cmentarz został uporządkowany z inicjatywy ówczesnego burmistrza Świebodzic Jana Wysoczańskiego – wówczas jego teren został całkowicie splantowany i wyrównany. Wtedy ustawiono na nim kamienną płytę z napisem: Pamięć o zmarłych czyni nas ludźmi i gwiazdą Dawida. Nieliczne zachowane i zniszczone nagrobki zostały umieszczone przy ścianie wschodniej cmentarza. Wśród nich znajdowały się cztery nagrobki przedwojenne oraz dwa powojenne, pochodzące z lat 1946 i 1949. Tam też, na głównej osi założenia cmentarnego umieszczono płytę z napisem: „Pamięć zamordowanych czyni nas ludźmi”.

Na sąsiadującym z nekropolią żydowską cmentarzu komunalnym znajduje się interesujący nagrobek małżeństwa Helene i Adolfa Waldmannów (sektor 1, rząd C, grób nr 5). Dr Adolf Waldmann był synem świebodzickiego kupca Markusa Waldmanna i Marianny z d. Gutmann, który 5 września 1899 r. zginął tragicznie w Alpach koło Salzburga. Jego pogrzeb na świebodzickim cmentarzu odbył się 9 września 1899 r., jednakże wybór miejsca pochówku sugerował, że Adolf Waldmann nie był już wyznawcą judaizmu. Trzy lata po śmierci Adolfa Waldmanna, w 1902 r., na cmentarzu stanął pomnik ufundowany przez jego przyjaciół, składający się z obelisku z czarnego, polerowanego szwedzkiego granitu oraz rzeźbionego pomnika z białego, tyrolskiego marmuru, przedstawiającego młodą kobietę w stroju antycznym. Pomnik zaprojektował wybitny rzeźbiarz i profesor Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu – Viktor Oskar Tilgner, a wizję artystyczną nieżyjącego już rzeźbiarza zrealizował mistrz kamieniarski Lamartin Niggl z Wrocławia.

Oprac. Tamara Włodarczyk