Historia

Na peryferiach majątku Glisno w 1823 roku jego właściciel, berliński bankier I. M. Henoch zbudował niewielką fabrykę jedwabiu, lokując ją na miejscu pozbawionym dotychczas zagospodarowania innego niż kilka niewielkich odkrywek ałunu. Ich pozostałością są rozrzucone dookoła osady małe stawy. Pierwotna, drewniana lub częściowo drewniana zabudowa zakładu składała się z szop służących hodowli jedwabników oraz produkcji przędzy i tkalni z farbiarnią. Personel tworzyli tkacze sprowadzeni z Berlina, Frankfurtu nad Odrą i Wrocławia. Wokół zakładu powstały uprawy morwy. W latach 30. XIX wieku zakład został rozbudowany o pierwsze obiekty na położonym wyżej tarasie, w miejscu, w którym obecnie się znajduje. Zbudowano tzw. „górną fabrykę”, nowe szopy oraz system napędu wodnego – poprzez spiętrzenie pobliskiego stawu. Na początku lat 40. XIX wieku napęd wodny zastosowano także do pierwszego zainstalowanego w fabryce krosna mechanicznego. W 1841 roku zakład razem z otaczającym terenem kupił Louis G. Baudouin, wyłączając osadę fabryczną z majątku glisnieńskiego.

Od lat 40. XIX wieku osada administracyjnie należała do gminy Lubniewice. Budynki fabryczne znajdowały się zarówno w miejscu obecnego zakładu jak i w jego pierwszej lokalizacji, nieco poniżej i na zachód od „górnej fabryki”, w miejscu zajmowanym obecnie przez długi, masywny „czworak” mieszkań robotniczych. Przyziemie jego południowej partii, murowane z cegły i kamienia polnego to pozostałość pierwszego gmachu fabryki, tzw. „dolnej hali przy Gleissner Weg”. Istotne zmiany przyniosło przejęcie zakładu i związanej z nim osady fabrycznej przez firmę Wm. Schroeder&Co. z Krefeld w latach 60. XIX stulecia. W 1873 roku na tarasie „fabryki górnej” wzniesiony został duży, dwupiętrowy gmach fabryczny, a następnie przylegająca doń parterowa hala tkalni. W 1886 roku zainstalowano linie produkcyjne złożone z nowoczesnych, mechanicznych „krosien lyońskich”, a napęd wodny zastąpiono parowym, wznosząc obok tkalni niewielką kotłownię z wysokim, murowanym z cegły kominem. Głównym produktem była nowoczesna, jednolita (gładka) tkanina jedwabna, odmiennie od powszechniej produkowanej tkaniny żakardowej. Zbudowano zaplecze gospodarcze i socjalne zakładu (ww. duży „czworak” z mieszkaniami pracowniczymi w rozbudowanym budynku dawnej „fabryki dolnej” oraz kolejne, mniejsze, dwukondygnacyjne budynki z mieszkaniami kadry technicznej i biurowej), infrastrukturę techniczna i drogową. W latach 1873-74 Wilhelm H. Schröder, właściciel firmy, w sąsiedztwie zakładu wzniósł okazały pałac otoczony parkiem krajobrazowym, będący jego letnią rezydencją aż do śmierci w 1906 roku.

Prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku utrwaliło się określenie osady fabrycznej pod Lubniewicami jako Hohenthannen (lub: Hohenthannen bei Stadt Königswalde), równolegle do nazwy Seidenfabrik (Seidenfabrik bei Königswalde/Gleissen). Po okresie koniunktury i dynamicznego rozwoju w ostatnich dekadach XIX wieku, do 1914 roku zakład funkcjonował stabilnie, zatrudniając średnio 120 pracowników. Okres wojenny to lata stagnacji a powojenny kryzys gospodarczy dotknął także świerczowską fabrykę. Zakład kilkukrotnie zmieniał właściciela, a w 1924 roku został kupiony przez Johanna G. Frenzela, stając się jednym z wielu zakładów żarskiego (Sorau) przemysłowca. Zmieniono wówczas profil produkcji na tkaniny lniane i jutę. W latach 20. XX wieku powiększono obiekty produkcyjne i zaplecze administracyjne zakładu. Kolejny raz przebudowie poddany został „czworak” z mieszkaniami pracowniczymi na zboczu pod fabryką, do którego od północy dostawiono duży segment biurowy z apartamentem dyrektora. W zespole fabrycznym w 1924 roku rozbudowano halę tkalni oraz niewielkie przybudówki z pomieszczeniami obsługi produkcji między głównymi budynkami. Po 1945 roku osada fabryczna Hohenthannen bei Stadt Königswalde została nazwana Świerkowem, a następnie włączona w granice administracyjne Lubniewic – Osiedlem Świerczów. W marcu 1955 roku Ministerstwo Przemysłu Lekkiego utworzyło przedsiębiorstwo nazwane Świerkowskimi Zakładami Przemysłu Jedwabniczego w Świerkowie. Cały zespół fabryczny w Osiedlu Świerczów został przejęty w dobrym stanie, ale bez parku maszynowego oraz wyposażenia i uruchomiony po półtorarocznym okresie adaptacji, remontów i rozruchu technicznego.

W hali tkalni zainstalowano 168 krosien jedwabniczych, wyremontowano wnętrza, ogrodzono teren fabryki, zmodernizowano układ dróg, wzniesiono budynek portierni z magazynem oraz przebudowano kotłownię i przybudówki przy hali tkalni oraz między tkalnią i budynkiem głównym. Pałac dawnego właściciela zakładów zaadaptowano do funkcji „klubu robotniczego”, a dawną oranżerię parkową – na ambulatorium zakładowe. W „czworaku” umieszczono hotel robotniczy, pozostałe budynki zaadaptowano na mieszkania pracownicze. Przedmiotem produkcji były dwa rodzaje tkaniny ze sztucznego jedwabiu. W 1958 roku podporządkowano zakład w Świerkowie Gorzowskim Zakładom Przemysłu Jedwabniczego w Gorzowie Wielkopolskim (następnie: Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Silwana” w Gorzowie Wielkopolskim.). Przedsiębiorstwo funkcjonowało do 2014 roku. Zespół fabryczny przetrwał w opisanej wyżej postaci. Największe zmiany zaszły na terenie dawnego majątku. Pałac rozebrano w latach 60. XX wieku. W kolejnych dekadach przebudowano budynek dawnej oranżerii oraz budynek folwarczny.

Opis

Na tarasowym wierzchołku wzniesienia znajduje się zespół zabudowy fabryki złożony z masywnego, długiego, trójkondygnacyjnego gmachu z 1873 roku, przylegającej do niego od północno-zachodniej murowanej, dużej, prostokątnej jednokondygnacyjnej hali tkalni przykrytej charakterystycznymi, częściowo przeszklonymi dachami szedowymi, niewielkiego budynku kotłowni z wysokim, murowanym z cegły kominem fabrycznym oraz niewielkimi przybudówkami zaplecza technicznego po północnej i południowej stronie tkalni. Na północno-zachodnim stoku wzniesienia, poniżej tarasu, ulokowany jest posadowiony równolegle do zakładu, długi, kilkukondygnacyjny i kilkusegmentowy budynek z mieszkaniami pracowników przedsiębiorstwa i częścią biurową. Segment południowy tego gmachu stanowi zaadaptowany i nadbudowany budynek dawnej, najstarszej „fabryki dolnej”, segment północny, nieco szerszy i bardziej reprezentacyjny, to pochodząca z lat 20. XX wieku część mieszcząca biura zarządu i apartament dyrektora. Pod stokiem wzgórza znajdują się, posadowione prostopadle, dwa mniejsze, wielolokalowe budynki mieszkalne dla kadry przemysłowej. Cały teren osady posiadał sieć dróg brukowanych kamieniem polnym. Znajdowały się na nim ponadto niewielkie obiekty infrastruktury technicznej, budynki i instalacje kolejki linowej transportującej węgiel do zakładu i kilka działek z indywidualną zabudową mieszkalną i gospodarczą o charakterze zagrodowym.

Północno-wschodni skraj osady zajmował park z nieistniejącym już pałacem poprzedniego właściciela. Zespół fabryczny stanowią: parterowa hali tkalni (kubatura 11735 m³, powierzchnia użytkowa 2718 m², 46x45,09m), ulokowane w dwukondygnacyjnych przybudówkach południowej i północnej – warsztat, brakarnia, skład tkanin i osnów, stolarnia, krochmalnia i pomieszczenia techniczne, ponadto trójkondygnacyjny gmach Oddziału Przygotowawczego Tkalni w dawnym głównym budynku fabrycznym z 1874 roku, z częścią biurową na piętrze (kubatura 3824 m³, powierzchnia użytkowa 1136 m²). 

Niewielkie modernizacje w okresie PRL-u objęły wyłącznie wymianę w połowie lat 70. XX wieku pokryć dachów szedowych hali tkalni (zachowała się w niej cenna, pierwotna, pochodząca z czwartej ćwierci XIX wieku konstrukcja nośna z szeregami żeliwnych kolumn i ramowym układem drewnianych i metalowych belek podstawy więźby). Rozbudowano ponadto kotłownię i wzniesiono małe dobudówki oraz wiaty między gmachem głównym i tkalnią. Przebudowano także niektóre klatki schodowe, zmodernizowano instalacje i wyposażenie wnętrz oraz wymieniono część stolarki otworowej, posadzek i podłóg. W ostatnich latach rozebrano budynek dawnej portierni z magazynami oraz część komina fabrycznego, znacznie redukując jego pierwotną wysokość.

Oprac. Janusz Opaska, OT NID w Zielonej Górze, 22.11.2025 r.