Strzegomscy Żydzi zamieszkiwali wówczas w okolicach obecnej ul. Kościelnej, św. Anny i Jarosława Dąbrowskiego. W tym okresie w mieście działała synagoga, wzniesiona prawdopodobnie w połowie XIV wieku. Po wygnaniu Żydów ze Strzegomia w 1453 r. synagoga została przekształcona w kościół katolicki pw. Najświętszego Sakramentu oraz św. Barbary i jako taki przetrwała do czasów współczesnych.

Ponownie Żydzi zaczęli osiedlać się w Strzegomiu po edykcie emancypacyjnym z 1812 roku. Jako pierwsza zamieszkała tu rodzina Itziga Feibla z Głogowa. W 1842 r. w mieście została utworzona gmina żydowska, która w 1859 r. uzyskała status filii kahału w Świdnicy. W XIX stuleciu liczba Żydów w mieście wzrastała – z 29 osób w 1849 r. do 140 w 1880 roku. W kolejnych latach część strzegomskich Żydów podejmowała decyzje o przenosinach do większych ośrodków miejskich, w wyniku czego w 1907 r. odnotowano 100 przedstawicieli tej społeczności.

W okresie nowożytnym strzegomscy Żydzi nie zbudowali własnej synagogi – począwszy od lat 40. XIX w. aż do wieku XX nabożeństwa odbywały się w wynajętych pomieszczeniach. Pierwszy dom modlitwy mieścił się w budynku należącym do Mosesa Naphtalego i działał w latach 40. i 50. XIX w., kolejny – przy Schweidnitzerstraße 152 (obecna ul. Świdnicka).

Na początku lat 40. XX w. strzegomscy Żydzi, którzy nie zdołali wyemigrować z Niemiec, zostali deportowani do tzw. obozów przejściowych dla Żydów z Dolnego Śląska w Prędocicach (Tormersdorf), Krzeszowie (Grüssau) i Rybnej (Riebnig), a następnie transportami z Wrocławia wysyłani byli do obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady – m.in. do Auschwitz, Treblinki, do getta w Mińsku, obozów zagłady na wschodzie i do Theresienstadt.

Po II wojnie światowej w Strzegomiu osiedlili się polscy Żydzi – w lipcu 1946 r. mieszkało tu 1210 osób, z których większość wyemigrowała w ciągu powojennego pięciolecia.

Opis

Pierwszy cmentarz żydowski w Strzegomiu został oddany do użytku 19 maja 1815 roku. Zlokalizowany był we wschodniej części miasta, w sąsiedztwie cmentarza ewangelickiego i przy dawnej kaplicy szpitalnej. Nekropolia została założona na planie wieloboku zbliżonego do trójkąta, a od jego północnej strony znajdowała się brama, od której prowadziła główna aleja cmentarna.

Na początku lat 40. XX w. właścicielem nekropolii był okręg wyznaniowy w Świdnicy, a jego powierzchnia wynosiła 6 a 90 m kw. Do 1944 r. na jej terenie znajdowało się 77 nagrobków i pomników kamiennych.

Nieodpłatnym przejęciem nieruchomości zainteresowany był w tym okresie burmistrz Strzegomia, jednakże w świetle obowiązujących przepisów takie rozwiązanie nie było możliwe i nieruchomość cmentarna została wyceniona na kwotę 420 RM (Reichsmarek). Ostatecznie 13 października 1944 r. została sfinalizowana umowa kupna-sprzedaży z Gminą Strzegom.

Po II wojnie światowej cmentarz został przejęty przez społeczność Żydów polskich, którzy osiedlili się w Strzegomiu i wykorzystywany był do celów grzebalnych. Pochówki prowadzone były do początku lat 60. XX w., o czym świadczy zachowany nagrobek Rywki Troper pochodzący z 1963 roku. Według opisu pochodzącego z 1952 r. strzegomski cmentarz już wówczas był zdewastowany – brakowało na nim ogrodzenia, a nagrobki były zniszczone .

W 1991 r. na terenie cmentarza zachowanych było około 50 nagrobków, z których najstarszy pochodził z 1859 roku. Obecnie cmentarz jest uporządkowany dzięki pracom renowacyjnym przeprowadzonym na jego terenie w latach 2012–2013 przez uczniów i nauczycieli z Zespołu Szkół w Strzegomiu oraz niemieckie Stowarzyszenie na Rzecz Wspierania Zatrudnienia i Kwalifikacji Zawodowych (Verein zur Förderung von Beschäftigung und Qualifizierung) z Bad Freienwalde. Akcja odbywała się we współpracy z Urzędem Miejskim w Strzegomiu, Związkiem Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP oraz Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Zakres prac, sfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Socjalnego, obejmował: naprawę kamiennego muru, podniesienie przewróconych macew oraz usunięcie roślinności oraz śmieci z terenu cmentarza. W pracach uczestniczyli bezrobotni z powiatów Märkisch-Oderland i Barnim, a projekt renowacji cmentarza przygotował Günter Grützner.

Z ewidencji cmentarza żydowskiego w Strzegomiu, którą w 1993 r. opracował Marcin Wodziński, wynika, że na terenie cmentarza znajdowało się wówczas 105 grobów, z czego 35 posiadało nagrobki. Teren nekropolii otoczony jest kamiennym murem, wejście na cmentarz prowadzi przez zamykaną na kłódkę bramę. Właścicielem cmentarza jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Cmentarz do tej pory nie został wpisany do rejestru zabytków.

Oprac. Tamara Włodarczyk