Wypędzeniu z miasta pod pretekstem mordu rytualnego w 1610 roku, powrócili tu ponownie dopiero w 1690 roku. W 1718 roku otrzymali przywileje od Elżbiety Szaniawskiej, umożliwiające im wolność zamieszkania, handlu, dający prawo wzniesienia bóżnicy i założenia cmentarza. Wszystko to miało pomóc odbudować miasto po epidemii cholery. Spis z 1765 roku wykazał 607 Żydów w Staszowie, zajmujących się głównie rzemiosłem i handlem. Kolejne przywileje w 1772 roku nadane przez Augusta Aleksandra Czartoryskiego pozwoliły im na utrzymywanie bóżnicy, cmentarza i prowadzenie działalności gospodarczej. Sądy rabinackie mogły się odbywać z prawem wykonalności wyroków. Sprawy pomiędzy żydami a chrześcijanami były sądzone przez najstarszego z kahału i burmistrza, a podatki miejskie płacone przez Żydów miały być podobne, jak od ludności polskiej.

Pod koniec XVIII wieku, Żydzi stanowili znaczną część mieszkańców miasta. Niestety, niepokoje i zawirowania lat 1795–1863 przyniosły regres w gospodarce miasta i zubożenie ludności. W 1795 r. miasto znalazło się w zaborze austriackim, w latach 1809–1815 w Księstwie Warszawskim, następnie – w Królestwie Polskim. Sytuacja ludności żydowskiej była w tym okresie o tyle trudna, iż oprócz podatków krajowych musiała płacić dodatkowe: od ślubów czy prawa wyjazdu poza miasto. Nie wolno też było im handlować wódką. W 1846 r. książę Adam Potocki, chcąc nakłonić Żydów do pracy na roli, kupił pod Staszowem folwark, który nazwał „Palestynka”.

W 1865 roku było ich 3947, co stanowiło 64,2% populacji. W XIX wieku rozwój gospodarczy napędzała żydowska społeczność, mimo trudnych warunków i dodatkowych podatków. W latach 1880-1930 Żydzi dominowali w handlu i rzemiośle, a gmina żydowska prowadziła synagogi, chedery i inne instytucje religijne i edukacyjne. Plac między synagogą a pobliskim domem modlitwy wykorzystywany był do ślubów. W mieście działały dwa domy modlitw, jeden przy ul. Kirkuckiej zwany „dużym”, drugi przy ul. Dolnorytwiańskiej. Istniało też Bractwo Pogrzebowe. Zarząd gminy mieścił się w rynku pod numerem 28, w domu należącym do Solników i Dyzenhauzów. W Staszowie dominował chasydyzm.

Przed I wojną światową Żydzi stanowili 67,8% mieszkańców Staszowa. Po wojnie, pomimo trudności gospodarczych, społeczność żydowska rozwijała się dalej. Funkcjonowały liczne zakłady i przedsiębiorstwa, a także organizacje charytatywne i edukacyjne.

Podczas II wojny światowej, w 1942 roku, utworzono getto, w którym przebywało ok. 9 tys. osób. Pierwsza, główna akcja likwidacyjna getta odbyła się 7 listopada 1942 roku. Większość mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Wielu z uciekających i próbujących się ukryć, rozstrzelano na miejscu. W  Staszowie funkcjonowało także getto szczątkowe, w którym mieszkali wciąż zatrudnieni do różnych prac Żydzi, a także tzw. Ordnungskommando, które sprzątało teren byłego getta. Spośród nich pracowników tzw. szopu krawieckiego wysłano do Poniatowej, pozostałych do Sandomierza, a następnie do Treblinki.

Opis

Cmentarz żydowski w Staszowie, zwany „starym”, znajduje się przy ul. Piłsudskiego, na stoku opadającym w stronę rzeki Czarnej. Obecnie teren jest ogrodzony, jednak współczesne ogrodzenie nie pokrywa się z dawnym obszarem cmentarza. Jego oryginalne granice można znaleźć na starych mapach, takich jak WIG pas 46 słup 32 H z 1936 roku.

Pierwszy cmentarz żydowski w Staszowie powstał w pierwszej ćwierci XVIII wieku, na końcu ul. Bóżniczej (obecnie ul. Piłsudskiego). Przywilej ten nadała Żydom Elżbieta Sieniawska w 1718r., gwarantując im także wolność zamieszkania oraz zezwolenie na budowę synagogi i założenie cmentarza. Cmentarz był ponownie wzmiankowany w 1772 roku, gdy książę August Aleksander Czartoryski potwierdził przywileje dla gminy żydowskiej, umożliwiając dalsze użytkowanie bożnicy i cmentarza bez przeszkód ze strony duchowieństwa.

Nekropolia istniała aż do Zagłady. W 1925 roku gmina żydowska dokonała naprawy muru cmentarnego. Cmentarz został całkowicie zdewastowany podczas okupacji niemieckiej w czasie drugiej wojny światowej, a także prawdopodobnie po 1945 roku. Obecnie jest to teren porośnięty drzewami, gęstą trawą i krzewami. Miejscowi mieszkańcy są jednak świadomi jego funkcji i wierzą, że w ziemi nadal mogą znajdować się macewy.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.