Historia

Tradycje osadnictwa żydowskiego w Żerkowie (niem. Zerkow) sięgają XIV wieku. W zapisie z 1382 r. wspomniano o pożarze bóżnicy, co pośrednio sugeruje, że w istniała w tym okresie gmina żydowska. Tym samym należała do grupy najstarszych na terenie ówczesnego województwa kaliskiego (Kalisz 1287, Pyzdry 1387, Konin 1397, Koło 1429, Koźmin 1433, Żnin 1449, Łęczyca 1453, Kłodawa 1479, Gniezno 1458, Stawiszyn 1461).

Pojawiły się nawet informacje, współcześnie niemożliwe do zweryfikowania, o wcześniejszym osadnictwie. Rabin Abraham Abbusch Wreschner (1796–1876, który był w 35. rabinem gminnym, a rabinat w Żerkowie piastował od 1828 do 1873 r.) przekazał informację ówczesnemu proboszczowi Maksymilianowi W.  Łukaszewiczowi, że na cmentarzu żydowskim znajdowały się powalone i częściowo przykryte ziemią macewy z 5029 tj. 1269 r.; tym samym początki osadnictwa należałoby w Żerkowie przesunąć na połowę XIII wieku.

Niezależnie od problemów związanych z ustaleniem chronologii osadnictwa, mniej problematyczna pozostawała lokalizacja żydowskiego skupiska, które ulokowano między osadą Żerków a grodem ostrowskim. Po pożarze w 1382 r., miasto odbudowano na mocy przywileju z 1386 r., zmieniając jego granice, jednak lokalizacja dzielnicy żydowskiej nie uległa zmianie. Znajdowała poza rogatkami, dopiero z czasem znalazła się w granicach Żerkowa. Jej pozostałością, po zniesieniu w dobie panowania pruskiego ograniczeń osadniczych (w dobie staropolskiej Żydzi w Żerkowie nie mogli mieszkać poza dzielnicą żydowską), była nazwa jednej z ulic. W XIX w. sieć miejską tworzyło bowiem osiem ulic i sześć przecznic (jedną z nich była Żydowska) oraz Przedmieście.

Skupisko żydowskie stopniowo się powiększało, jednak nie dysponujemy danymi, które pozwalałyby zilustrować to zjawisku w dobie schyłkowego średniowiecza i wczesnej nowożytności. W 1674 r. Żydów mieszkających w mieście było zaledwie 6 (stanowili 3,3% ogółu ludności). W kolejnych dekadach ich liczba stopniowo rosła, zwłaszcza w dobie pruskiego panowania od końca XVIII w. do połowy XIX wieku. Dopiero druga połowa XIX i początek XX w. przyniosły regres demograficzny. W 1793 r. Żydzi stanowili zbiorowość liczącą 105 osób (30,1% ogółu), w 1829 r. – 232 (12,7%), w 1845 r. – 433 (30,5%). Najwyższe dane pochodzą z 1849 r. – 491 Żydów. W 1857 r. było ich 336 (66 rodzin), w 1880 r. – 282, w 1895 r. – 171 (9,6%), w 1905 r. – 192, a w 1913 r. – już tylko 69.

Po wspomnianym pożarze bóżnicy w 1382 r., za zgodą Władysława Jagiełły, nowa synagoga została zbudowana na zgliszczach starej. Był to obszerny modrzewiowy budynek, położony przy dzisiejszej ul. Jarocińskiej, który przetrwał, zapewne wielokrotnie remontowany i przebudowywany w kolejnych wiekach, aż do 13–16 sierpnia 1861 r., gdy przepadł wraz z wyposażeniem w pożarze miasta. Jego zajął miejsce obiekt murowany, wzniesiony w latach 1863–1864, którego bryłę i wnętrze można zobaczyć na pocztówce okolicznościowej wydanej nakładem miejscowej gminy żydowskiej z okazji stulecia istnienia „Chewra Kadisza”.

Infrastrukturę gminną uzupełniała żydowska szkoła religijna dla chłopców (cheder), która ponoć istniała od średniowiecza. W XIX wieku, jako szkoła publiczna, wyznaniowa, finansowana ze środków miejscowej gminy żydowskiej, znajdowała się przy ul. Jarocińskiej. Zatrudniano jednego nauczyciela, choć w szczytowym okresie, jak się wydaje, było ich dwóch (Löwenthal od 1840, Hermann Kallman zm. 1887, Abraham Abramowitz). W 1848 r. w szkole uczyło się 19 uczniów, w 1893 r. – 36, w 1905 r. – 11. Niebawem po 1905 r. szkołę zamknięto. Działalność placówki przez szereg lat kontrolował inspektor szkolny z Jarocina rabin Bloch.

Żydzi z Żerkowa tradycyjnie zajmowali się handlem i rzemiosłem, a tylko niewielu mieszkało na sąsiednich terenach wiejskich, gdzie parali się karczmarstwem, mytnictwem, arendą, propinacją i dzierżawą ceł. W dobie staropolskiej oraz pruskiej żydowskich kupców i furmanów z Żerkowa można było spotkać na targach i jarmarkach w Wielkopolsce i Śląsku (np. Śremie, Poznaniu, Wrocławiu), część utrzymywała relacje handlowe z Lipskiem, Bremą, Hamburgiem. Z czasem żerkowscy Żydzi niemal zmonopolizowali w mieście handel zbożem, bydłem, końmi, smołą, dziegciem, przyprawami, drewnem, suknem, bławatami, winem, wódką, piwem, szkłem i porcelaną oraz tzw. węglem kowalskim (zapewne węgiel koksujący). Rzemieślnicy zajmowali się głównie piekarstwem, szklarstwem, czapnictwem, krawiectwem, garbarstwem oraz pasamonictwem (wytwarzaniem pasów, sznurów). Stan ten w niewielkim stopniu uległ zmianie w XVIII i XIX w., zmieniały się jedynie proporcje pomiędzy poszczególnymi profesjami. Świadczy o tym struktura zatrudnienia żerkowskich Żydów z końca XIX w. (tylko w tych branżach w których pracowali), spośród aktywnych zawodowo 11 rzeźników było 3 Żydów (27,3% grupy zawodowej), wśród 9 piekarzy – 2 Żydów (22,2%), pośród 7 krawców – 3 Żydów (42,9%), wśród 3 furmanów i fiakrów – 2 Żydów (66,7%), wśród 6 oberżystów – 3 Żydów (50%), wśród 10 szynkarzy – 3 Żydów (30%). Nie mieli konkurencji dwaj szklarze i czapnik.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej w XVIII w. zaczęły zmieniać się interakcje kulturowe. Dążenie Prus do szybkiego zniemczenia ludności polskiej i żydowskiej oraz wzmocnienia tzw. żywiołu niemieckiego stopniowo zaczęły przynosić oczekiwane rezultaty, zwłaszcza w przypadku ludności żydowskiej, której przedstawiciele stopniowo wchodzili w krąg języka i niemieckiej kultury. W XIX w. zanikała operacyjna znajomość języka polskiego na rzecz niemieckiego, choć z przyczyn praktycznych Żydzi posługiwali się językiem polskim, choćby z uwagi na fakt, że w Wielkopolsce żywioł polski, który mimo nacisków germanizacyjnych, dominował i umiejętnie pielęgnował własną kulturę oraz język. Pomimo germanizacji miejscowi Żydzi zachowywali natomiast przez wiele dekad pruskiego panowania przywiązanie do tradycji aszkenazyjskiej. W 1842 r. w Żerkowie, Borku Wielkopolskim i Śremie odpowiednio jedynie po 4,8% ludności żydowskiej uzyskało patenty naturalizacyjne. Spośród 75 miejscowości, z których mamy dane, niższy odsetek występował tylko w Obornikach (4,3%) i Książu Wielkopolskim (4,6%).

O przywiązaniu miejscowych Żydów do tradycji ortodoksyjnej świadczy utworzenie w 1834 r. Stowarzyszenia „Bet ha-midrasz” (Beth-hamidrasz Verein), które istniało do I wojny światowej. Protokoły z posiedzeń spisywano do 1889 r. w języku hebrajskim. Wcześniej zwolennicy skrajnego tradycjonalizmu grupowali się w istniejącym od 1748 r. bractwie religijnym (chewra) Ner Tamid (z czasem jako Ner Tamid Verein), bractwie pogrzebowym Chewra Kadisza (od 1813, z czasem Chewra Kadischa Verein) oraz bractwie krawców, przemianowanym później na Stowarzyszenie Krawców i Czapników (Schreiber und Mützenmacher Verein).

Od lat 30.–40. XIX w. stopniowo zaczęto do kazań wprowadzać język niemiecki, jednak odbywały się one zaledwie kilka razy do roku, a zapraszani rabini czy kaznodzieje początkowo nie byli mile widziani. Z czasem jednak używanie języka niemieckiego, tak w życiu codziennym, jak w działalności gminy żydowskiej, stało się normą. Większą skłonność do asymilacji do kultury niemieckiej przejawiali przedstawiciele elit majątkowych oraz zwolennicy haskali, dążący do zdobycia edukacji świeckiej. Był wśród nich pochodzący z Książa Wielkopolskiego Heinricha Graetz, który jako samouk zdobywał wiedzę w Żerkowie w latach 30. XIX w., wertując nieliczne zbiory miejscowej niemieckiej biblioteki. Z Żerkowa pochodziło także kilku znanych Żydów, którzy zapisali się w dziejach niemieckiej nauki i sztuki np. Julius Fürst, Henri (Heimann) Heppner, dr Abraham Adamkiewicz, Jacob Steinhardt. Do grupy tej należy zaliczyć przedstawicieli władz miasta np. Isidora Ludwiga, Carla Steinhardta, E. Schulza, Joachimczyka, członków kolejnych składów władz zarządu gminy żydowskiej (H. Preußa, S. Posenera, Louisa Brinna, Beisera, Leon Schrenera, Hermanna Schepsa) czy reprezentacji gminnej (Ludwiga, S. Posenera, J. Hermanna, S. Brinna, E. Schulza, J. Ehrlicha).

Po I wojnie światowej Żydzi niemal całkowicie opuścili miasto. W spisie powszechnym z 30 września 1921 r. nikt nie zadeklarował wyznania mojżeszowego. Pojedyncze osoby czy rodziny żydowskie zapewne wskazały narodowość niemiecką (łącznie 14 osób). W kolejnych pojawili się nieliczni nowi żydowscy przybysze, głównie jako kupcy. Wiosną 1934 r. stali się oni obiektem ataków ze strony młodych narodowców.

Mimo szczątkowości gminy żydowskiej nie rozwiązano czy zlikwidowano w okresie międzywojennym, jak miało to miejsce w wielu innych miejscowości Wielkopolski. Wraz z ustaleniem nowego podziału  terytorialnego gmin żydowskich w województwach poznańskim i pomorskim w 1932 r. gminę żydowską w Żerkowie podporządkowano – podobnie jak 12 innych z powiatów: średzkiego, wrzesińskiego, jarocińskiego i śremskiego, gminie żydowskiej w Środzie Wielkopolskiej. Znamy jednego jej członka – aresztowanego przez Niemców w październiku 1939 r. Efraima (?) Fabiana, podobno przedstawiciela rodziny żydowskiej mieszkającej w Żerkowie od pokoleń.

Opis

Kahał dysponował cmentarzem, którzy powstał zapewne w XIII lub XIV w., na gruntach ofiarowanych przez monarchę. Znajdował się on po północnej stronie lasu ostrowskiego. Nekropolia przetrwała do XX wieku. W końcu XIX w. cmentarz ten znajdował się w odległości ok. 0,5 km od cmentarza ewangelickiego, pod lasem dominialnym koło tzw. stawu proboszczowskiego, za ulicą Miłosławską. Nekropolia nie posiadała ogrodzenia, a jak opisywali współcześni „pełna była pomników kamiennych”. Jej lokalizację potwierdza mapa z lat 30. XX wieku. Do cmentarza żydowskiego od cmentarza ewangelickiego, prowadziła droga leśna. Obrys nekropolii lub miejsca, na terenie którego się znajdowała, przypomina wielokąt złożony z prostokąta i dołączonego kwadratu. Cmentarz ten zniszczyli Niemcy w 1940 r., a pozyskane materiały z nagrobków posłużyły do budowy drogi do Bieździakowa. Współcześnie teren jest w posiadaniu Skarbu Państwa, a zarządzają nim Lasy Państwowe.

Oprac. Tomasz Kawski

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.