Historia

Początki kościoła św. Barbary wiążą się ze wspomnianą po raz pierwszy w 1387 roku kaplicą szpitalną (Barbara Capelle). Około 1430 roku wzniesiono większą budowlę o tym samym wezwaniu, która w 1456 roku uzyskała rangę kościoła parafialnego dla rejonu Długich Ogrodów, Nowej Motławy i ul. Szopy. Badacze nie precyzują, jaką formę miał ów obiekt. W latach 1485-1489 został rozbudowany lub przebudowany i zadaszony. Według W. Deurera wniesiono wówczas szeroki, prostokątny korpus nawowy, opięty przyporami od północy i południa oraz rozpoczęto budowę wieży od zachodu. Pod koniec XV wieku kościół kilkukrotnie płonął, co doprowadziło do jego zniszczenia. W 1502 roku rozpoczęto prace nad odbudową świątyni. Wspomniany wcześniej W. Deurer uważa, że w tym etapie przebudowano konstrukcję ścian i wciągnięto przypory do wnętrza budowli. W 1545 roku kościół ponownie ucierpiał w pożarze, a następnie w 1571 roku, podczas oblężenia miasta przez króla Stefana Batorego. Pod koniec XVI wieku odbudowano wieżę, a w 1619 roku zamontowano na niej zegar i zwieńczono barokowym hełmem. Tak liczne pożary i przebudowy utrudniają poznanie kolejnych etapów powstawania świątyni oraz pierwotnego zamysłu budowniczych. Asymetryczne ustawienie wieży może sugerować, że planowano kościół dwu- lub nawet trzynawowy. W połowie XVI wieku doszło do zmiany konfesyjnej – kościół św. Barbary został wówczas przejęty przez luteran (kaznodzieja Jakub Moeller). W latach 1726-1728 zdecydowano o rozbudowie świątyni o nawę południową (nieco węższą i niższą, nakrytą osobnym dwuspadowym dachem, z dwoma wejściami w ścianach szczytowych). W tym czasie barokowy wygląd nadano również wschodniemu szczytowi kościoła. Rozbudowa świątyni pociągnęła za sobą przeorientowanie układu wnętrza – ustawiono je na osi północ-południe, a ambonę umieszczono na środkowym filarze północnej ściany. Między 1746 a 1747 rokiem do kościoła trafiły cenne organy, dzieło gdańskiego organmistrza Andreasa Hildebrandta. W 1764 roku strop kościoła otynkowano i ozdobiono rokokową sztukaterią. W 1838 roku ustawiono nowy neogotycki ołtarz główny według projektu J. C. Schulza, wykorzystując w nim obraz Ostatnia Wieczerza z wcześniejszego ołtarza. W 1850 roku dobudowano od północy większą zakrystię. W 1945 roku kościół został bardzo poważnie zniszczony. Zawaliły się dachy i szczyty obu naw, hełm i górna kondygnacja wieży oraz część arkad i sklepień w międzyprzyporowych kaplicach północnych. Wyposażenie uległo spaleniu. Do zabezpieczenia ruin przystąpiono dopiero w 1956 roku. Trzy lata później właścicielem zniszczonej świątyni został Kościół katolicki, jednak parafię erygowano dopiero w 1968 roku. W 1961 roku nawę główną prowizorycznie zadaszono, nie zabezpieczając przy tym wieży ani zakrystii. W 1966 roku, na mocy decyzji administracyjnej i bez uwzględnienia argumentów środowiska konserwatorskiego, nakazano rozbiórkę barokowej nawy południowej, którą ostatecznie zburzono w 1967 roku. W tym samym roku nad gotycką nawą założono żelbetowy strop i nakryto go prowizorycznym dachem. W latach 1970-1972 zrekonstruowano górną kondygnację wieży wraz z hełmem, a w 1973 roku wzniesiono dach i odbudowano szczyt wschodni. W kolejnych latach w arkady odsłoniętej ściany południowej wstawiono tzw. witraże strukturalne – bryły kolorowego szkła w oprawie ze zbrojonego betonu – wykonane według projektu Barbary Massalskiej.

Opis

Kościół położony jest w północnej części Dolnego Miasta, w obrębie historycznych Długich Ogrodów, u zbiegu ul. Długie Ogrody i ul. Świętej Barbary. Świątynia gotycka, jednonawowa, czteroprzęsłowa, wzniesiona na rzucie prostokąta, bez wyodrębnionego prezbiterium. Między wciągniętymi do wnętrza przyporami umieszczono po cztery płytkie kaplice. Od zachodu korpus poprzedza prostokątna wieża, zsunięta z osi w kierunku południowym. Od północy znajduje się niewielka zakrystia. Budowla jest orientowana. Czterokondygnacyjną wieżę zwieńcza hełm. Korpus opięty jest przyporami od strony północnej i nakryty wysokim dachem dwuspadowym, ujętym szczytem od wschodu. W połaciach dachowych znajdują się lukarny o daszkach pulpitowych. Zakrystia jest niższa od korpusu – jednokondygnacyjna, z użytkowym poddaszem i nakryta dachem dwuspadowym z lukarnami. Hełm wieży jest ośmioboczny, z arkadową latarnią otoczoną balustradą i z ostrosłupowym zwieńczeniem zakończonym kulą z krzyżem. Kościół ceglany, o różnych rozmiarach cegieł. W przeważającej części budowli zastosowano wątek polski. Nawę nakrywa żelbetowy strop płytowo-żebrowy. W kaplicach, między przyporami, znajdują się niewielkie pola przesklepione krzyżowo. W kruchcie podwieżowej znajduje się sklepienie kryształowe, a na wyższych kondygnacjach wieży – stropy żelbetowe. Zakrystię nakrywa strop drewniany z podsufitką, przy czym na ścianach widoczne są pozostałości dawnego sklepienia. Więźbę dachu głównego i hełmu wykonano ze stali, a pokrycie z blachy miedzianej. Elewacje korpusu nawowego posadowione są na niskim ceglanym cokole i zwieńczone pasem tynkowanego fryzu oraz profilowanym gzymsem; od południa gzyms przerywany jest archiwoltami arkad, od wschodu gzyms nie występuje. Elewacja południowa symetryczna pięcioosiowa, północna niesymetryczna, skrajna wschodnia oś przesłonięta bryłą zakrystii. Elewacja wschodnia dwuosiowa, z akcentem położonym na duży ostrołukowy otwór okienny. W przyziemiu widnieje ostrołukowy rozglifiony portal z zamurowanym podłuczem i otworem drzwiowym, zamkniętym łukiem odcinkowym. Szczyt wschodni pięcioosiowy, rozczłonkowany płytkimi blendami. U podstawy szczytu znajdują się prostokątne cokoliki z blendą, a w zwieńczeniu niewielki naczółek. Wieża charakteryzuje się wyraźnym podziałem na dwie strefy: masywną dolną i smukłą górną. Dolna część jest posadowiona na ceglanym cokole, zwieńczona tynkowanym fryzem i profilowanym gzymsem oraz przykryta trzema niewielkimi połaciami dachu pulpitowego. W elewacji frontowej (południowej) znajduje się wysoki, rozglifiony, ostrołukowy portal, a ponad nim – symetryczna artykulacja pięcioma wysokimi blendami. Elewacje górnej części wieży od strony północnej, zachodniej i południowej są dwuosiowe. Wąskie ostrołuczne okna są flankowane przez lizeny, ponad nimi umieszczono koliste blendy zegarowe. W zwieńczeniu umieszczono płaski tynkowany fryz i wydatny profilowany gzyms. Od strony zachodniej znajduje się tablica z inskrypcją upamiętniającą odbudowę wieży w 1971 roku. Wnętrze jest jednoprzestrzenne, a płytkie kaplice są otwarte na nawę wysokimi, ostrołukowymi arkadami. W skład zabytkowego wyposażenia ruchomego kościoła wchodzą m.in. trzy fragmenty płyt nagrobnych, umieszczone w posadzce w części południowo-zachodniej i siedem polichromowanych drewnianych rzeźb – w tym figury Mojżesza i Chrystusa w typie Salvator Mundi (rzeźby nie pochodzą z kościoła św. Barbary).

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 23.07.2025 r.

Dostępna kruchta podwieżowa – wnętrze kościoła widoczne przez ażurową kratę między kruchtą a nawą. Więcej informacji na stronie parafii