Dzieje społeczności żydowskiej w Gołdapi, podobnie jak w innych mazurskich miasteczkach, sięgają początków XIX wieku i wiążą się z napływem ludności z terenów zaboru pruskiego. Pierwsze wzmianki o bytności kupców żydowskich w mieście odnotowano dużo wcześniej. Już w 1670 roku stany pruskie skarżyły się na ich działalność handlową, która przynosić miała znaczne straty gołdapskim mieszczanom i to pomimo obowiązującego od 1663 roku nakazu opuszczenia Prus przez Żydów, wydanego przez księcia Fryderyka Wilhelma, zwanego Wielkim Elektorem.

Po zakończeniu epopei napoleońskiej, rozpoczynającym stuletni okres pokoju, w Gołdapi osiedliła się niewielka, ale prężna grupa rodzin żydowskich — umożliwił to edykt tolerancyjny pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III. Społeczność ta liczyła u schyłku XIX wieku, czyli w okresie swojego największego rozwoju, blisko 100 członków (nieco ponad 1% ogółu ludności miasta). Posiadała samodzielną gminę synagogalną, a od przynajmniej 1823 roku synagogę oraz dwa cmentarze, rzeźnię rytualną i szkołę. Członkowie gminy zajmowali się przede wszystkim handlem. W pierwszej połowie XX wieku postępował odpływ Żydów z Prus Wschodnich, szczególnie przyspieszony po objęciu władzy przez nazistów.

W przededniu dojścia nazistów do władzy w Niemczech gołdapska gmina synagogalna obejmowała jeszcze 48 Żydów (0,5% ogółu mieszkańców), skupiając wyznawców z terenu całego powiatu gołdapskiego (północna część znajduje się obecnie w granicach obwodu kaliningradzkiego). Po spaleniu gołdapskiej synagogi podczas „Nocy Kryształowej” w listopadzie 1938 r., a następnie jej zburzeniu miasto opuściła większość spośród 20 ostatnich Żydów. Ci, którzy pozostali w Gołdapi po wybuchu wojny, w większości zostali deportowani do gett na terenach okupowanych i obozów zagłady. W okresie Zagłady zginęło łącznie około 20 osób z Gołdapi. Miejsce po zniszczonej synagodze upamiętniono w 2001 roku kamieniem u zbiegu obecnych ulic Armii Krajowej i Szkolnej.

Opis

Pierwszy cmentarz żydowski w Gołdapi, nazywany starym, został założony w początkach XIX wieku przy ówczesnej Szosie Darkiejmskiej (niem. Darkehmer Chaußee, dzisiejszej ulicy Cmentarnej). Usytuowano go na działce o powierzchni około 0,1 hektara na południe od drogi, naprzeciwko cmentarza ewangelickiego. Pochówki sytuowano najprawdopodobniej w ośmiu rzędach, po około dziewięć grobów w rzędzie. Pogrzebano tutaj zapewne około 70 osób. Nad grobami umieszczano różnego typu nagrobki – najczęściej były to pionowe macewy ustawione na betonowych i betonowo-ceglanych podstawach. Niektóre z grobów miały tumby lub profilowane ogrodzenia wykonane ze sztucznego kamienia. Macewy wykonano z granitoidów, piaskowca i sztucznego kamienia (lastryko, beton) oraz najprawdopodobniej z marmuru. Bardziej archaiczne pod względem kształtu i wyłącznie z inskrypcjami w języku hebrajskim były macewy wykonane z różnego gatunku granitów. Młodsze – przede wszystkim z przełomu XIX i XX wieku –odkuwano w piaskowcu. Te ostatnie zdobiono między innymi kompozycjami gałązek winorośli i kiści winogron (David Levin, zm. 1872), dębowych liści, gałązek i żołędzi (Ferdinand Pollnow, 1825–1886), symbolem gwiazdy Dawida (Max Süsskind, 1867–1907). Na szczególną uwagę zasługuje nagrobek Juliusa Lehmanna (1843–1880) w formie smukłej kolumny, która pierwotnie była najprawdopodobniej zwieńczona urną. Inskrypcje zapisane były po hebrajsku lub po niemiecku, niekiedy w obu językach — najczęściej po jednej stronie macewy.

Nekropolia zapełniła się najprawdopodobniej już w pierwszych latach XX wieku. Podczas drugiej wojny światowej cmentarz został zdewastowany, po czym popadł w zapomnienie na dziesięciolecia. W 1989 roku z inicjatywy władz lokalnych uporządkowano go, a w 2001 roku został odnowiony wspólnym wysiłkiem samorządu Gołdapi, partnerskiego miasta Givat Shmuel w Izraelu i Fundacji Rodziny Nissenbaumów.

Obecnie cmentarz chroni od strony ulicy ozdobne kute żeliwne ogrodzenie, a z pozostałych trzech stron otynkowany mur. Do dzisiaj przetrwało: 11 macew w dobrym stanie, 8 macew częściowo zachowanych, fragmenty kolejnych 4 macew, 3 tumby wraz z podstawami macew oraz około 9 podstaw macew. Najlepiej zachowane nagrobki należały do rodzin: Lehmannów, Levinów, Rosettensteinów, Silbersteinów i Süsskindów. Najstarsza zachowana macewa pochodzi z 1860 roku, najmłodsza — z 1907. Relikty innych nagrobków mogą wskazywać, iż pochówków dokonywano tu jeszcze w latach 20. ubiegłego stulecia. Stary cmentarz żydowski w Gołdapi został wpisany do rejestru zabytków w 1995 roku. Współcześnie zadbany, z przetrwałym drzewostanem (głównie klony), należy do najlepiej zachowanych nekropolii żydowskich w Polsce północno-wschodniej.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN