Historia

Park-arboretum zawiera w sobie część komponowaną i leśną. Jego układ oparty na dolinie rzeczki o nazwie Ciemna (dawniej Trzemna) zawiera rozległe polany, aleje i grupy drzew o różnym wybarwieniu. Jego początki sięgają 1853 roku. Powstały ogród jest dziełem Izabelli z Czartoryskich i Jana Działyńskich, którzy tworzyli pod okiem wybitnego ogrodnika Adama Kubaszewskiego. 

Założenie w Gołuchowie, związane przez wieki z arystokratycznymi rodami, należy do wybitnych realizacji. To tu Rafał Leszczyński wzniósł w XVI stuleciu renesansowy dwór obronny otoczony fosą. W następnych wiekach obiekt rozbudowano o skrzydło mieszkalne i kaplicę. Przy rezydencji powstał w początku XVIII w. niewielki, bo tylko 10 hektarowy ogród włoski, obsadzony głównie drzewami owocowymi. Nie zachowały się jednakże żadne plany tegoż ogrodu, a jedynie krótkie opisy. Prawdopodobnie usytuowany był od strony południowej zamku i sięgał do Ciemnej. Od wschodu osłonięty był zabudowaniami gospodarczymi. Gdy w 1853 roku Jan Działyński objął Gołuchów w swoje posiadanie wspomniany ogród był w stanie szczątkowym. W znacznej ruinie znajdował się również zamek. Zabudowania gospodarcze rozebrał wcześniej Wincenty Kalkstein i po 1843 roku wytyczył nowe podwórze odsunięte znacznie na wschód. Tenże rozebrał budynek starego młyna przy moście oraz miał plany odbudowy zamku.

Jan Działyński, od samego początku pragnął urządzić w Gołuchowie ogród z prawdziwego zdarzenia, podobnie jak to uczynił jego ojciec Tytus w Kórniku. Konfiguracja terenu zachęcała do rozważenia ciekawych planów. Na początek, w 1856 roku połączył nową stajnię z głównym wejściem do zamku aleją lipową, którą na obrzeżach obsadził grabowymi szpalerami. W tym samym roku założył także aleję lipową od zamku w kierunku północnym, która sięgała do brzegów rzeki. Na wschód od niej założono szkółki i ogród warzywny. Po zachodniej – prowadzono nowe nasadzenia. Dodatkowym impulsem dla rozwijania planów ogrodniczych było poślubienie w 1857 roku Izabelli Czartoryskiej, która wolała mieszkać w Gołuchowie niż w Kórniku. Efekty pierwszych prac Jana Działyńskiego zostały w znacznej mierze zniszczone w latach 1863-1869. Właściciel, za udział w powstaniu styczniowym, skazany został zaocznie na śmierć (przebywał na emigracji we Francji), a majątek objęto sekwestrem. W 1869 roku, po uzyskaniu amnestii, powrócił do Gołuchowa i Kórnika (w 1861 roku zmarł jego ojciec Tytus). W 1869 roku Działyński prowadził dalsze prace ogrodowe. Nie znajdował jednakże poparcia mieszkańców wsi i sąsiadów dla zakładania drugiego wielkopolskiego parku-arboretum. Ostateczne granice parku ustalone zostały w 1874 roku po wykupieniu gospodarstwa na Dybulu i wybudowaniu nowych domostw dla chałupników. Zmianie ulegało również podejście samej Izabelli do działań ogrodniczych po przejęciu Gołuchowa w 1871 roku na własność od swego męża (Działyński w wyniku działalności politycznej znacznie zadłużył się u swojej żony). Wtedy to zakończył się etap pracy przy parku przez ogrodnika Jana Falkowskiego.

W końcu 1876 roku zatrudniono nowego ogrodnika Adama Kubaszewskiego. Już od wiosny kolejnego roku sadzono liczne drzewa i krzewy pochodzące z kórnickich szkółek. Sadzono je przy oficynie, w przestrzeni pomiędzy bramą główną a Dybulem. Zaczęto również formować układ komunikacyjny parku. Po 1878 roku uporządkowano teren na Dybulu (w XVII w. osada należała do młynarza o nazwisku Dybul), gdzie obok prac ziemnych i nasadzeń roślinnych zbudowano oborę i leśniczówkę. Po śmierci Jana Działyńskiego w 1880 roku, który miał decydujący wpływ na układ i nasadzenia parkowe, dalsze komponowanie parku prowadziła Izabella. Należy domniemywać, że większy wpływ na prowadzenie prac w parku miał wówczas sam Adam Kubaszewski. Zakładano trawniki, uporządkowano otoczenie wyremontowanego zamku. W kolejnych latach u stóp zamkowego tarasu założono obmurowany kwietnik. Do 1883 roku zakończono najważniejsze prace związane z kształtowaniem gołuchowskiego parku. W następnych latach budowano mostki nad rzeczką, korygowano nasadzenia. Wówczas powstał ogródek warzywno-kwiatowy oraz anansarnia (oranżeria). Prowadzono wiele prac w części leśnej, w tym przy alei świerkowej. Nowy park budził wielkie zainteresowanie współczesnych. W 1879 roku zakładany z wielkim rozmachem gołuchowski ogród zwiedził właściciel Antonina, książę Radziwiłł z rodziną, w kolejnym roku park oglądał hrabia Skórzewski z Czerniejewa. Szczegółowo z parkiem zapoznali się dyrektor i uczniowie ogrodniczej szkoły w Koźminie. Po wizytach Kubaszewski pisał do właścicielki „iż wszyscy byli zachwyceni bogactwem szaty roślinnej, urządzeniem i ładem, czego nawet w królewskich ogrodach nie mogli znaleźć.” W gołuchowskim parku założono także ogród warzywny z umieszczonym we wnętrzu szpalerowym owocowym sadem. Jego początki sięgają 1876 roku, gdy pracami zaczął kierować francuski ogrodnik Lescour (pisany też Le Scour), który pracował również u brata Izabelli Działyńskiej w Sieniawie (u Władysława Czartoryskiego). Szpalerowy ogród zajmował powierzchnię 3000 m2 i otoczony był wysokim ceglanym murem. W ogrodzie zasadzono tysiące drzew owocowych sprowadzonych z Francji i wychodowanych w Polsce. Szpalerowy ogród graniczył od zachodu z inspektami, od południa z ogrodem warzywnym przyległym do zabudowy folwarcznej, tzw. szkółką i ananasarnią. W południowy mur szpalerowego ogrodu wtopiona była oranżeria. 

Park w końcu XIX w. zajmował powierzchnię ok. 130 ha. Na mocy ordynacji, ustanowionej w 1893 roku zespół pozostawał w rękach rodziny Czartoryskich do 1939 roku. W gołuchowskim parku w okresie międzywojennym rosło ok. 1500 gatunków roślin. II wojna światowa oraz brak opieki przez okres kilkunastu lat po 1945 roku doprowadziły do dewastacji budynków na terenie parku (sam zamek od 1951 roku jest oddziałem Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz przestrzeni parkowej. Od 1974 roku park i zabudowa znalazły się pod opieką Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych. Formowanie Ośrodka Kultury Leśnej rozpoczęło się od 1975 roku. Otwarcie pierwszej wystawy muzealnej miało miejsce w 1983 roku. Formalnie OKL powołany został do życia w 1986 roku i to on sprawuje opiekę nad parkiem.

Opis

Park-arboretum w Gołuchowie stanowi integralną część Ośrodka Kultury Leśnej. Świadomie zakładana i komponowana przez Izabellę i Jana Działyńskich przestrzeń jest wyjątkową oprawą dla zamku i innych obiektów. Założenie parkowe w Gołuchowie jest świetnym przykładem naturalizmu wzbogaconego dendrologicznie wieloma gatunkami rodzimymi i egzotycznymi. Park-arboretum zajmujący powierzchnię ok. 160 ha leży w centrum „Chronionego Krajobrazu Doliny rzeki Ciemnej”. W jego obszarze można wyodrębnić trzy części: ozdobną (arboretum) - południową , leśną – północną oraz ogród ziołowo-kwiatowy. W części środkowej parku znajdują się dwa widokowe stawy o łącznej powierzchni 5 ha. Co przede wszystkim wyróżnia założenie parkowe w Gołuchowie? W krajobrazie czytelne są: wizury (czyli przecinki w lesie, o szerokości zazwyczaj do 2 metrów i długości 200-300 metrów, a które nie są drogami ani znakami podziałów), punkty widokowe, wnętrza parkowe, polany, grupy drzew, aleje i malownicze stawy. 

Gołuchowski park zajmuje wydłużoną przestrzeń – blisko 3 kilometrowy odcinek doliny rzeki Ciemnej, będącej dopływem Prosny. Park jest silnie zróżnicowany ze względu na ukształtowanie terenu, warunki siedliskowe, skład roślinności, zarówno celowych nasadzeń jak i spontanicznej flory. Najcenniejsze okazy i kolekcje zarówno drzew rodzimych jak i egzotycznych rosną w części południowej. Wiele unikatowych okazów zalicza się do najładniejszych i najstarszych w Polsce. Bowiem od samego początku istotną składową parku były kolekcje dendrologiczne podobnie jak w najstarszym polskim arboretum w Kórniku, które założył Tytus Działyński, ojciec Jana. Syn, zakładając park w Gołuchowie, starał się dorównać ojcu. W Gołuchowie udało się mu również stworzyć wyjątkowe miejsce. Pomnikowe wymiary posiada 260 okazów, głównie rodzimych. 

W parku usytuowane są następujące obiekty: zamek – oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu; Muzeum Leśnictwa – „Oficyna” – przebudowana z dawnej gorzelni siedziba mieszkalna Izabelli i Jana Działyńskich; Muzeum Leśnictwa – „Powozownia”; Muzeum Leśnictwa – „Owczarnia”; Muzeum Leśnictwa – tzw. „Dybul”; leśniczówka; obiekt edukacyjny – „obora”; budynek tzw. „Kasa” – siedziba dyrekcji i administracji Ośrodka Kultury Leśnej; Mauzoleum Izabelli Działyńskiej z Czartoryskich, gdzie spoczywają prochy twórczyni parku; pasieka; kuźnia; Dom Pracy Twórczej z hotelem i restauracją; Ananasarnia; Niedźwiedziarnia (gdzie dawniej trzymano niedźwiedzie); wiata edukacyjna; ogród ziołowo-kwiatowy; zabytkowe winnice; pokazowa zagroda dla zwierząt; zagroda dla danieli; woliera dla pawi. 

Zachodnia część parku jest bardziej wypłaszczona, a wschodnia pagórkowata. Komunikacyjnie powiązane są za pomocą kilku drewnianych mostków przerzuconych nad rzeczką. Wzdłuż osnowy parku – rzeki Ciemnej wiodą dwie główne drogi spacerowe krzyżujące się z siecią pobocznych ścieżek. Inwentaryzacja roślin wykonana w 2004 roku wykazała iż w parku – arboretum rośnie ok. 80 tysięcy drzew. Wśród parkowej flory wyróżnia się ok. 600 gatunków i odmian drzew oraz krzewów. Są tu m.in. dęby szypułkowe, lipy drobnolistne, graby pospolite, daglezje zielone, sosny rumelijskie, buki pospolite, platanowce, dąb błotny, cypryśnik błotny, cyprysik nutkajski, strączyn żółty i inne. Ze względu na wielkie zróżnicowanie roślinne i obecność starych okazów park w Gołuchowie nazywany jest „żywym muzeum drzew”. W Gołuchowie wyselekcjonowano kilka odmian miejscowych jak modrzew europejski ‘Gołuchów’ (Larix decidua ‘Gołuchów’), dąb szypułkowy ‘Fastigiata Gołuchów’ (Quercus robur ‘Fastigiata Gołuchów’) i świerk srebrny ‘Gołuchów’ (Picea glauca ‘Gołuchów’). W parku poszczególne okazy rosną jako pojedyncze drzewa, grupy drzew, kępy młodych drzew i krzewów, klomby oraz żywopłoty. Ozdobą jest 5 zabytkowych alei; lipowo-grabowa, lipowa, świerkowa, daglezjowa oraz dębowo-grabowa. Lipowa aleja z 1857 roku oraz lipowo-grabowa z 1856 roku zakładane były na początku działalności przez Jana Działyńskiego. Park w Gołuchowie obok Kórnika (w Wielkopolsce) oraz Medyki (woj. podkarpackie) wyróżniała od samego początku jego formowania rozmaitość gatunków i odmian drzew oraz krzewów. W przestrzeni upamiętniono jego twórców. Posadzono dąb szypułkowy (pomnikowy okaz) o imieniu „Jan”, lipę „Izabella”, która uległa w ostatnim czasie zniszczeniu. Obok pozostałości starego drzewa posadzono nowe. Adama Kubaszewskiego upamiętnia buk pospolity w odmianie czerwonolistnej, o imieniu „Adam”. Na terenie parku, w różnych jego częściach rośnie wiele gatunków objętych ochroną. Żyje także wiele gatunków zwierząt, w tym również prawnie chronionych jak np. bóbr europejski. 

Od końca lat 90. XX w. prowadzone są prace na terenie parku, które po latach zaniedbań mają przywrócić pierwotny XIX-wieczny układ kompozycyjny. W oparciu o przygotowane wcześniej operaty dokonano usunięcia martwych drzew. W wyniku naturalnej wymiany posadzono tysiące nowych drzew, krzewów i kwiatów, które oznaczono tabliczkami informacyjnymi. Przeprowadzono remonty ścieżek spacerowych, drewnianych mostków (bądź ich wymiany na nowe), odmulono i umocniono brzegi stawów, naprawiono groble. W parku trwają nieustannie pielęgnacyjne prace, wykaszanie polan (siano zbierane jest na pokarm dla zwierząt w pokazowej zagrodzie w zachodniej części parku. 

Działania w parku-arboretum w Gołuchowie zostały docenione w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków Zabytek Zadbany. W 2018 roku gołuchowski park został laureatem w kategorii „rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu". W konkursie oceniono prace wykonywane sukcesywnie w latach 2000-2017. Ich szerokie spectrum pozwoliło zachować i uczytelnić integralność założenia parkowego, cennego ze względu na jakość kompozycji, zasób gatunkowy, jak i historyczny kontekst swego powstania. 

W odległości ok. 3 km na południe od Gołuchowa przy DK nr 12 znajduje się głaz narzutowy z różowego granitu, przyniesiony przez skandynawski lądolód. Głaz ten – największy w Wielkopolsce, jest chroniony od 1988 roku i nazywany jest kamieniem św. Jadwigi Śląskiej. Wiąże się z nim legenda, iż święta miała uprosić u Boga o sen zamiast śmierci dla poległych w walce z Tatarami. Kiedy kolejny raz wiara chrześcijańska będzie zagrożona, wówczas śpiący rycerze powstaną do walki, tak samo mężnie jak przed wiekami. Gołuchowski głaz nazywany jest też „kamieniem św. Kingi”.

Oprócz prowadzenia działalności muzealnej związanej z gospodarką leśną, edukacją i inspirowaniem badań naukowych OKL sprawuje nadzór i prowadzi park dendrologiczny oraz pokazową zagrodę zwierząt. Wstęp do parku jest bezpłatny. Bilety obowiązują na wystawy czasowe oraz do zamku.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 23.04.2025

Bibliografia:  

• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Ruszczyńska T., Sławska A. (red.), t. 5, z. 19 pow. pleszewski, s. 11-14, Warszawa 1959
• Guerquin B., Zamki w Polsce, s. 141-142, Warszawa 1974
• Majdecki L. (zmiany i uzupełnienia Anna Majdecka-Strzeżek), Historia ogrodów od XVIII wieku do współczesności, t. 2, Warszawa 2008
• Jakimowicz T., Elżbieta Działyńska, [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1980
• Jakimowicz T., Zamek Leszczyńskich w Gołuchowie [w:] Biuletyn Historii Sztuki, nr 1, Poznań 1955
• Kąsinowska R., Gołuchów. Rezydencja magnacka w świetle źródeł, Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie; wyd. 1993 i 2006
• Marek D., Ordynacja gołuchowska Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej (1830-1899), Muzeum Narodowe w Poznaniu 1994
• Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie, Gołuchów 2016
• Raczyński hr. E., Wspomnienia Wielkopolski, t. II, s. 283, Poznań 1842, reprint, Warszawa 1982
• Anders P., Gulczyński A., Jackowski J., Powiat pleszewski, s. 65-72, Poznań 1999
•  Łęcki Wł., Wielkopolska - słownik krajoznawczy, Poznań 2002
• www.okl.lasy.gov.pl/parki-i-arboretum