Historia

W pierwszej połowie XV wieku dokonał się podział miejscowości na Hawłowice Górne i Dolne i już wtedy funkcjonowały tu dwa folwarki: dolny należący do Rozborskich i górny należący do Próchnickich. Za ich staraniem miała powstać w Hawłowicach Górnych pierwsza siedziba szlachecka w formie murowanej wieży mieszkalnej. Kolejnymi jej właścicielami byli Broniewscy. Zmodernizowali wieżę wprowadzając sklepienia kolebkowe z lunetami w dolnej kondygnacji, polichromie ścienne, ceramiczną posadzkę, piece kaflowe i prawdopodobnie aneks komunikacyjny, który zastąpił zewnętrzne ganki lub wewnętrzne schody. Gdy Trzcińscy zostali właścicielami Hawłowic Górnych, stara wieża przestała pełnić funkcję rezydencjonalną, gdyż zamieszkali oni w Tyniowicach, a później we dworze w Hawłowicach Dolnych. W latach 30. XVIII wieku przenieśli się do nowo wybudowanego dworu w Hawłowicach Górnych, w sąsiedztwie starego dworu obronnego, pełniącego wówczas funkcję lamusa. Majątek pozostawał przez kolejne dziesięciolecia w rękach Nieborowskich, Komorowskich i Zaklików. Za czasów Edwarda Zakliki nowy dwór zmodernizowano, uporządkowano też jego otoczenie i założono park w stylu angielskim. W 1900 roku Hawłowice Górne nabył Eustachy Wolski. W rękach Wolskich posiadłość pozostawała do 1944 roku. Po II wojnie światowej majątek rozparcelowano, a dwór i lamus przeszły w użytkowanie spółdzielni rolniczej. Budynek dworu został zdewastowany i w latach 60. XX wieku częściowo rozebrany. Pozostał tylko fragment południowego skrzydła – alkierz i oranżeria (nie wpisane do rejestru zabytków). Lamus był użytkowany na cele gospodarcze (magazyn, stajnia). W 2002 roku część dawnego majątku powróciła do potomków ostatnich właścicieli, w tym lamus oraz fragment dworu wraz z otoczeniem i reliktami parkowego założenia. Przeprowadzone w latach 2004-2022 prace remontowe w sposób znaczący przyczyniły się do utrwalenia zabytkowej substancji, a badania naukowe do rozpoznania historii założenia i poszczególnych elementów zespołu.

Opis

Zespół składający się z murowanego lamusa, czyli dawnego dworu obronnego, pozostałości nowego dworu i parku znajduje się w północnej części rozlokowanej południkowo miejscowości, po północnej stronie lokalnej drogi, na wierzchowinie wzniesienia, u podnóża którego po jego północnej stronie widać system stawów sąsiedniego założenia dworskiego. Od południa i wschodu ograniczony jest lokalną drogą, od północy potokiem Jodłówka, od zachodu zabudową i masywem zieleni zespołu dworskiego w sąsiednich Hawłowicach Dolnych.

Lamus, dawny dwór obronny ulokowany jest w północnej części założenia, przy jego zachodniej  granicy, na brzegu skarpy opadającej w stronę doliny stawów. Od południowego wschodu towarzyszy mu fragment zachowanego nowego dworu, rozebranego w latach 60. XX wieku. Wokół rozciąga się rozległy teren dawnego parku z reliktami starodrzewu, w którym dominują lipy, klony i dęby.

Zabytek jest dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Autor noty: Oprac.: dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 05-04-2024 r.