Zamek wzniesiono na wysokości 177 m n.p.m., odległy o 260 m w linii prostej rynek Janowca położony jest na wysokości 129 m n.p.m. Janowiec jest także widziany z perspektywy oddalonego o niecałe 4 km w linii prostej Kazimierza Dolnego. Trudno przecenić tę relację widokową. Sam zamek łączy w sobie detale i architekturę kilku stylów, począwszy od założeń późnośredniowiecznych, na dekoracjach rokokowych zakończywszy. Jest także jednym z pierwszych przykładów zamków bastionowych powstałych w Polsce, gdyż protobastion przybramny wzniesiono przed 1626 r., podczas gdy system bastionowy zadomowił się w Koronie dopiero ok. połowy XVI w.

Historia obiektu

Na ostatnią ćwierć XV w. przypadły wzmożone zabiegi Firlejów mające na celu rozwinięcie majątku ziemskiego, co było typowe dla rodów aspirujących do ważnych pozycji politycznych. W początku lat 90. XV w. uwagę sędziego ziemskiego lubelskiego Piotra Firleja zwróciły nadwiślańskie dobra w Janowicach w historycznej ziemi radomskiej, w pobliżu obecnego Janowca. Zakupił je w 1491 r. oraz w latach 1496-1497, nie dla siebie jednak, a dla swojego syna Mikołaja, z myślą o jego przyszłej rezydencji. Na jej miejsce wybrano obecne wzgórze zamkowe w Janowcu, wówczas nazywane jeszcze Serokomlą. Położone było atrakcyjnie w pobliżu Wisły i przeprawy przez nią w Wojszynie, ale do tego czasu słabo zagospodarowane. Stan ten zmienił chorąży krakowski Mikołaj Firlej, który w 1506 r. wystarał się u króla Aleksandra Jagiellończyka o zezwolenie na przeniesienie połowy Janowca (Serokomli), Janowic, Oblas oraz innych okolicznych wsi z prawa polskiego na tzw. średzkie. Z kolei w 1504 r. wyremontował most we wsi Mszadla koło Janowca, na trakcie z Radomia do Kazimierza. Kolejny etapem inwestycji w te dobra było podjęcie budowy zamku, który zdaniem Bohdana Guerquin powstał dopiero w latach 1526-1537, w miejscu starszych umocnień otaczających siedzibę Firlejów. Zastąpić je miała wieża ze skarpami. To starsze założenie (fortalitium z drewnianym parkanem obronnym wzdłuż skarpy nadwislańskiej) powstać miało jeszcze przed 1480 r., co jednak nie jest pewne (zwłaszcza chronologia tej budowli).

Inni uważają, że pierwszy etap realizacji obecnego założenia zamkowego datować należy nieco wcześniej – na lata 1508-1526, a więc tuż po uzyskaniu przez Mikołaja Firleja urzędu wojewody lubelskiego (1507). Wyrastać miała ona jeszcze z tradycji budownictwa średniowiecznego (zwłaszcza zaś nieregularny kształt założenia), ale z detalami architektonicznymi typowymi już dla renesansu. Dzięki jednoczesnej dzierżawie tenuty kazimierskiej (od 1510) Firlejom udało się przejąć kontrolę nad całą przeprawą wojszyńską i oboma brzegami Wisły, to zaś było ważne zarówno politycznie, jak i gospodarczo. Biorąc pod uwagę rozpowszechnienie broni palnej, wzniesienie zamku jako budowli średniowiecznej wydawało się już wówczas anachroniczne, stąd niebawem przekształcono go w założenie bastejowe, wzorowane na rozwiązaniach włoskich.

W 1537 r. Piotr Firlej podjął pierwszą inicjatywę lokacji Janowca koło zamku. Powodzenie tej akcji zachęciło Firlejów do uzyskania kolejnych zezwoleń królewskich na lokacje nowych miast. Postępowały również inwestycje na zamku janowieckim. Jego rozbudową w latach 1577-1587 (lub 1565-1585) kierował włoski architekt Santi Gucci. Od tego czasu funkcje rezydencjonalne zamku zaczęły powoli dominować nad tymi obronnymi. Po 1593 r. zamek przeszedł w ręce Tarłów, którzy podwyższyli wieże, a latach 1654-1783 jego właścicielami byli Lubomirscy. W 1656 r. został spalony przez Szwedów.

W 1662 r. zamek zamieszkiwało – mimo niepokojów wojennych lat poprzednich – 4 szlachciców i 24 ludzi służby. Z czasem zamek odbudowano ze zniszczeń wojennych, już w 1673 r. bawił na nim dwór księżnej Lubomirskiej (Barbary?) z urzędnikami, niezamężnymi szlachcicami i ich służbą, służbą zamkową złożoną z 21 osób i 66 żołnierzami. Ówczesnymi pracami renowacyjnymi na zamku kierował architekt Tylman z Gameren.

Zamek zaczął popadać na dobre w ruinę dopiero po 1783 r., gdy Lubomirscy sprzedali go Mikołajowi Piaskowskiemu. Opuszczono go w 1803 r. (po śmierci Piaskowskiego), a podczas wojen napoleońskich zdewastowały go wojska austriackie i rosyjskie. Z czasem okoliczna ludność zaczęła rozbierać zabudowania zamkowe wykorzystując cegłę i kamień dla własnych celów budowlanych. Nieszczęściem dla obiektu było jego pozostawanie na linii frontu biegnącego wzdłuż Wisły od lipca 1944 r. do stycznia 1945 r. Wzajemne ostrzały niemiecki i sowiecki dopełniły obrazu zniszczenia zespołu zamkowego.  W tym okresie właścicielem ruiny pozostawał inż. Leon Kozłowski, który dokładał wszelkich starań, aby obiekt nie podupadł jeszcze bardziej. Stąd jego inwentaryzacje z 1934 r., 1962 r. i 1967 r. oraz usunięcie zwalisk gruzu w latach 1945-1967. Dopiero w 1975 r. zamek przeszedł na własność Skarbu Państwa celem dostosowania na potrzeby muzealne. Kolejne etapy prac konserwatorskich (w tym badań archeologicznych i architektonicznych) podejmowano w latach: 1976, 1988 i 1993.  

Opis obiektu

W obecnym kształcie to renesansowy zamek bastejowy o kubaturze ogólnej ponad 12,5 tys. m3, w tym kubatura zamknięta 7,7 tys. m3. Wybudowano go na wzniesieniu powstałym poprzez odcięcie części skarpy nadwiślańskiej od wysoczyzny fosą (od wschodu), częściowo zaś czyni to naturalny wąwóz. Nad fosą przerzucono most zabezpieczony niezachowanym przedbramiem (przedmurze z tzw. szyją).

Zamek przybrał kształt nieregularnego wieloboku zbliżonego do trapezu rozciągającego się wzdłuż skarpy. Pierwsze obiekty wzniesiono przy wschodniej części dziedzińca zespołu zamkowego. Z tego czasu pochodzą zachowane do dziś wieża ze skarpami, 1. piętro budynku bramnego oraz basteja przybramna (właściwie protobastion), pierwotnie niezadaszona i pełniąca funkcję arsenału (dopiero od XVII w. mieszkalna). Zdaniem Ireny Rolskiej bastion ten zwiastował dopiero pojawienie się w Polsce zamków wznoszonych w systemie bastionowym. Następnie w 2. połowie XVI w. wzniesiono budynek mieszkalny zamykający dziedziniec zamkowy od wschodu oraz drugi budynek między ryzalitem południowym (wieżą mieszkalną południową), a bramą, czyli monumentalny pałac Andrzeja Firleja (tzw. amfilada południowa – część wschodnia) o wymiarach 56x18 m, dziś pozostający w stanie ruiny. Zachodnią część pałacu zajęły pomieszczenia o powierzchni 90 m2 przeznaczone dla Barbary Firlejowej i jej dworu. Pojawiły się wówczas okazałe attyki, arkadowe krużganki i dekoracje manierystyczne wywodzące się z kręgu kultury włoskiej. Arkady pałacu Firleja miały wysokość aż 2,8 m. O znaczeniu tej inwestycji niech świadczy fakt, iż pałac A. Firleja stal się wzorem dla budowniczych wschodniego skrzydła pałacu króla Stefana Batorego w Grodnie (1579-1586). W końcu XVI w. w północno-wschodnim narożu zamku janowieckiego rozbudowano jeszcze potężną basteję na planie półkola ze strzelnicami.

     Budowę południowego skrzydła zamku zakończono dopiero na przełomie XVI i XVII w. Jego elementem charakterystycznym jest narożna, cylindryczna wieża oraz pałac Tarłów, czyli zachodnia część tzw. amfilady południowej na której zachowały się resztki tynków z dekoracją sztukatorską z XVIII w. To właśnie Tarłom zawdzięczamy obecny wygląd elewacji zamku od strony Wisły. Bastionowi przybramnemu nadano wówczas formę 3-kondygnacyjnej wieży pałacowej. Nadto w skrzydle wschodnim wybudowano nową klatkę schodową, tzw. tunelową.

 „Potop szwedzki” przyniósł zniszczenie założenia, które jednak dość szybko odbudowano za wyjątkiem rozebranej wieży północnej mieszkalnej (męskiej). Zastąpił ją wówczas włączony do części czeladnej drugi ryzalit mieszczący dwukondygnacyjną salę, jak również dobudowano do skrzydła południowego krużganek. Zwieńczeniem tych prac było wzniesienie w 1676 r. kaplicy zamkowej z apsydą, którą oddzielono od reszty zespołu zamkowego poprzecznym murem z krużgankami. Dziedziniec podzielono tym samym na część zachodnią i wschodnią (czeladną). Poprzednio kaplica zlokalizowana była na piętrze budynku bramnego.

Między 1727 a 1761 r. Lubomirscy postanowili przebudować elewację południową zamku poprzez przekształcenie attyki i wykonanie dekoracji rokokowych. Zespołowi zamkowemu nadano wówczas funkcje pałacu sensu stricte. Mimo licznych przekształceń pamiętać należy jednak, że podlegało im przede wszystkim założenie pochodzące jeszcze z 1. połowy XVI w., stąd zamek pozostaje do dziś przede wszystkim założeniem renesansowych z zachowanymi renesansowymi attykami, sgraffita i polichromią, wczesnobarokowymi portalami kamiennymi, rokokową dekoracją elewacji oraz barokową sztukaterią w baszcie zachodniej (apartament Franciszki Krasińskiej). Do 1994 r. w ramach prac konserwatorskich wykonano dodatkowo m.in. zabezpieczające wieńce żelbetowe i kotwy. Położono także nowy most, ale na zachowanych murowanych filarach przyczółkowych pierwotnego.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Dostępny dla zwiedzających Muzeum. Wyższe kondygnacje zamku niedostępne architektonicznie dla części osób niepełnosprawnych.

Autor noty: Dominik Szulc, OT NID w Lublinie, 30-04-2024 r.