Historia

Jako historyczny moment założenia uzdrowiska w Jedlinie-Zdroju (Charlottenbrunn, następnie Bad Charlottenbrunn – do 1945 r.) uznano wykupienie w 1723 r. parceli ze źródłem leczniczym przez właścicieli dóbr w Jedlince (obecnie część miasta) - austriackiego generała Johanna Christopha von Seher-Thoss i jego drugiej żony Charlotty Maximiliany, z domu von Pückler. Wypływające naturalnie, z podłoża porfirowego źródło zostało uznane za lecznicze w 1697 r. Źródło nazwano Sauerborn lub Tannhauser-Sauerbrunnen z powodu jego szczawianego odczynu. W 1726 r. medyk Georg Jachmann ze Świdnicy opracował opis właściwości leczniczych źródła. W 2. połowie XVIII w. wzniesiono Dom Zdrojowy oraz w pobliżu pawilon – obudowę źródła. Powstająca wokół źródła zabudowa dała początek obecnemu centrum uzdrowiska z wydłużonym pl. Zdrojowym, przy którym kolejno wznoszono reprezentacyjne obiekty uzdrowiskowe. Źródło oraz rozwijająca się wokół niego kolonia otrzymały nazwę od imienia właścicielki. Po śmierci ostatniego spadkobiercy majątku w Jedlinie uzdrowiskiem zajmowała się rodzina von Pückler. W 1823 r. Dom Zdrojowy nabył geolog, biolog i aptekarz Carl Beinert. W 1837 r., w czasie prowadzonej przebudowy Domu Zdrojowego w latach 1836-37 odkryto przy budynku nowe źródło, nazwane Elisenquelle (później zwane Theresienquelle). Wówczas eksploatowano jeszcze dwa źródła używane do leczniczych kąpieli. W 1856 r. Dom Zdrojowy posiadał na parterze laboratorium z cysternami wypełnionymi wodą mineralną i gabinet kąpielowy z 12 kabinami zaopatrzonymi w cynkowe wanny. Na pierwszym piętrze było pięć pokoi dla kuracjuszy, na drugim pietrze urządzono salon wypoczynkowy. W 1861 r. uzdrowisko – stanowiące nadal część majątku w Jedlince – zakupił Carl Krister, przemysłowiec, właściciel fabryki porcelany w Wałbrzychu. Z jego inicjatywy przebudowano halę spacerową i pawilon ze źródłem, zmodernizowano tereny rekreacyjne. Wówczas obecną formę architektoniczną uzyskał Dom Zdrojowy. W latach 1883-84 uzdrowisko, które podupadło po śmierci Kristera, zostało wykupione przez założoną w 3. ćw. XIX w. gminę Jedlina-Zdrój. Około 1900 r. nastąpił okres rozbudowy i modernizacji uzdrowiska. W okresie międzywojennym Jedlina-Zdrój była znanym uzdrowiskiem z licznymi pensjonatami, domami gościnnymi i hotelami. W 1934 r. wzniesiono nową halę spacerową oraz przebudowano pawilon ze źródłem. Dom Zdrojowy był wielokrotnie modernizowany. W 1888 r. istniało już centralne ogrzewanie, elektryczne oświetlenie w 1900 r. W latach 1895-98 odnowiono wystrój elewacji Domu Zdrojowego, w okresie od ok. 1890 do 1899 r. odnowiono wystrój części zabiegowej, miała miejsce renowacja klatek schodowych, kilkakrotnie podnoszono standard pokoi, jak również wnętrz części zabiegowej obiektu. W 1892 r. budynek wyposażony był w salon muzyczny i jadalnię z wystrojem, czytelnię oraz ogród ozdobny z tzw. Colonnadą. W 1899 r., wydzielenie pokoi hotelowych. Modernizacja wnętrz i kolejne remonty prowadzone były w latach 1929-31 i 1934-36. Po 1945 r. przeprowadzono kapitalny remont budynku – przekształcono układ wnętrz i usunięto wystrój pomieszczeń. W latach 1950-61 budynek pozostawał nieużytkowany. W 1961 r. Dom Zdrojowy przeszedł kolejne prace remontowe, został przejęty przez Państwowe Przedsiębiorstwo Uzdrowisko Szczawno-Zdrój i mieści się w nim sanatorium.

Opis

Dom Zdrojowy usytuowany jest we wschodniej pierzei pl. Zdrojowego. Jest to budynek o rozczłonkowanej bryle, założony na rzucie litery „L“, z wyodrębnionym głównym korpusem budowli - trójkondygnacyjnym z pseudomezzaninem, nieco niższym, również trójkondygnacyjnym skrzydłem bocznym oraz dwukondygnacyjnym aneksem od północy. Korpus główny nakryty został spłaszczonym dachem czterospadowym, skrzydło boczne - dachem trójpołaciowym o niskim kącie nachylenia połaci. Skierowana w stronę pl. Zdrojowego fasada głównego korpusu budynku jest siedmioosiowa, z środkowym, trójosiowym ryzalitem pozornym zwieńczonym trójkątnym naczółkiem. W przyziemiu ryzalit poprzedzony balkonowym portykiem wspartym na kolumnach doryckich i poprzedzonym biegiem schodów od strony placu. Podziały wyższych pięter ryzalitu utworzone zostały poprzez filary dźwigające gzyms ponad II kondygnacją oraz kolumny i filary z korynckimi głowicami dźwigające mezzanino i powyżej naczółek. Południowa (główna) elewacja skrzydła bocznego 14-osiowa; centralnie, w obrebie 7-8 osi II i III kondygnacji zaprojektowano pseudowykusz wsparty na kanelowanych filarach. Podziały poziome elewacji w postaci gzymsów. Wnętrza pozbawione są cech stylowych.

Zabytek dostępny.

Oprac. Bogna Oszczanowska, OT NID we Wrocławiu, 22.06.2017 r.