W okresie nowożytnym osadnictwo żydowskie rozpoczęło się dopiero po edykcie emancypacyjnym z 1812 roku. W 1821 r. w mieście powstała gmina żydowska, która początkowo stanowiła filię gminy żydowskiej z Jeleniej Góry. W 1864 r. kahał w Kamiennej Górze uzyskał samodzielność i prawa korporacyjne. Jego zasięg obejmował wówczas teren powiatu kamiennogórskiego, a także Bolków.

Początkowo kamiennogórscy Żydzi odprawiali nabożeństwa w domu modlitwy, który od 1826 r.  znajdował się na piętrze domu przy Friedrichstraße 21 (obecnie ul. Adama Mickiewicza). Synagoga została zbudowana ze środków własnych społeczności żydowskiej, a konsekrowano ją 12 maja 1858 r., w obecności przedstawiciela rządu, a także miejscowych władz powiatowych i miejskich. Był to wolnostojący budynek przy ówczesnej Wallstraße 21 (obecnie al. Wojska Polskiego). W 1866 r. obok synagogi wybudowano dom gminny, w którym mieściła się szkoła i sala posiedzeń. Kamiennogórska synagoga została spalona w listopadzie 1938 r., w czasie pogromu tzw. nocy kryształowej, a następnie rozebrana. Do czasów współczesnych zachował się mocno przebudowany dom gminny, w którym mieszczą się lokale mieszkalne i użytkowe, a na parterze sklep (al. Wojska Polskiego 40).

Liczba żydowskich mieszkańców powiatu kamiennogórskiego w 1840 r. liczyła zaledwie 72 osoby, by w 1880 r. osiągnąć maksymalną liczbę 207 osób wyznania mojżeszowego. Od lat 80. XIX w. liczba Żydów w Kamiennej Górze i okolicy systematycznie spadała i w 1925 r. pozostało tam jedynie 90 żydowskich mieszkańców.

Na początku lat 40. XX w. kamiennogórscy Żydzi zostali deportowani do tzw. obozów przejściowych dla Żydów z Dolnego Śląska w Prędocicach, Krzeszowie i Rybnej, a następnie transportami z Wrocławia wysyłani byli do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady – m.in. Auschwitz, Treblinki, obozów zagłady na wschodzie i do Theresienstadt.

Po II wojnie światowej Kamienna Góra stała się jedną z kilkudziesięciu miejscowości żydowskiego osadnictwa na Dolnym Śląsku. W czerwcu 1946 r. w Kamiennej Górze mieszkało 1661 Żydów, z których większość wyemigrowała z miasta w latach 40. i 50. XX wieku.

Opis

Pierwszy cmentarz żydowski został założony w Kamiennej Górze w 1822 r., przy drodze do dawnej rzeźni. W 1824 r. został on ogrodzony, a w 1835 r. obsadzony lipami. Znajdował się w sąsiedztwie nekropolii katolickiej, przy Waldenburgerstraße (obecna ul. Katowicka). Przy cmentarzu wybudowano także drewniany dom przedpogrzebowy, który jednak wkrótce został zburzony. Na cmentarzu spoczęli członkowie najbardziej znanych żydowskich rodzin z Kamiennej Góry – Buttermilchów, Frankensteinów czy Prerauerów. W 1866 r. pochowano tam także Josefa Hassa – żydowskiego żołnierza służącego w armii pruskiej, który w czasie wojny austriacko-pruskiej został ciężko ranny w czasie bitwy pod Trautenau i zmarł w kamiennogórskim lazarecie. Na jego cześć wzniesiono pomnik, który prawdopodobnie znajdował się pod murem cmentarnym . Pochówków dokonywano tam do początku lat 80. XIX wieku, kiedy to w Kamiennej Górze założono nowy cmentarz żydowski.  

Stary cmentarz położony jest na wzniesieniu, od południa od terenu obecnego cmentarza komunalnego oddziela go droga żwirowa z zachowanymi betonowymi słupkami po ogrodzeniu, od północy znajduje się zachowany fragment muru cmentarnego, od zachodu ogrodzenie stanowi ściana budynku gospodarczego, a od wschodu – poziome bale drewniane. Według „Karty cmentarza” sporządzonej w 1988 r. do tego okresu zachowały się 23 nagrobki, z których najstarsze pochodziły z 1817 r., a jeden z drugiej połowy XX wieku. Na terenie nekropolii mogły znajdować się nagrobki, których datowanie jest wcześniejsze od daty powstania cmentarza, ponieważ w źródłach historycznych można znaleźć informacje o przeniesieniu z cmentarza katolickiego grobów żydowskiej rodziny Kallmanów (Jacoba i Feigel), którzy zmarli w Kamiennej Górze przed założeniem żydowskiej nekropolii.

Cmentarz przetrwał do czasów współczesnych dzięki zaangażowaniu lokalnych społeczników i regionalistów, a także grupy wolontariuszy „Antyschematy”, którzy w 2003 r. przeprowadzili tam kompleksowe prace restauracyjne. Wówczas na terenie cmentarza utworzono lapidarium składające się z rozbitych części macew.

Cmentarz został założony na planie prostokąta. Macewy znajdują się w jego środkowej części, w układzie rzędowym. Posiadają inskrypcje w języku hebrajskim oraz niemieckim. Nagrobki – zwrócone w kierunku wschodnim – ustawione są w równych rzędach. Z informacji zawartej w „Karcie Cmentarza” wynika, że na nekropolii znalazły się nagrobki przeniesione z terenu koło rzeźni miejskiej, co może sugerować, że znalazły się tam macewy ze zlikwidowanego nowego cmentarza żydowskiego przy ul. Księcia Bolka.

Oprac. Tamara Włodarczyk