Historia

Kaplica o genezie gotyckiej (z trzeciej ćwierci XIV wiek, z fundacja bpa Jana Radlicy) została w latach 1594–1595 przebudowana z polecenia Anny Jagiellonki na kaplicę grobową króla Stefana Batorego. Prace prowadził Santi Gucci, mieszkający na przemian w Krakowie i Pińczowie, związany silnie z dworem królewskim, autor płyt nagrobnych Zygmunta II Augusta i Anny Jagiellonki w kaplicy Zygmuntowskiej. W latach 1594-1595 zaadaptował kaplicę Mariacką przy katedrze wawelskiej na mauzoleum grobowe Stefana Batorego i ustawił tam, sygnowany przez siebie, nagrobek króla. Znaczenie Santi Gucciego nie wynikało tylko z projektowania architektonicznego, lecz z kreowania „wzornictwa rzeźbiarsko-kamieniarskiego”. Artysta przez wiele lat dzierżawił kamieniołomy w Pińczowie, w których masowo, z wysokiej jakości kremowego wapienia, wykonywano detale architektoniczne, a nawet całe kaplice, które następnie rzekami transportowano do miejsca przeznaczenia. Z tego czasu co pomnik Batorego, pochodzą okazałe stalle królewskie naprzeciw ołtarza oraz polichromia autorstwa Kacpra Kurcza. W połowie XVII wieku dokonano kolejnej przebudowy z inicjatywy kanonika Wojciecha Serebryskiego. W kolejnych epokach podejmowano działania konserwatorskie i adaptacyjne, starając się godzić czytelność dawnych warstw z wymogami użytkowania i ekspozycji pamiątek królewskich. Dobudowano też galeryjkę, z której do zamku królewskiego prowadziło przejście. W kaplicy znajduje się napis epitafijny Elżbiety Granowskiej, trzeciej żony Władysława Jagiełły (na dole – w rogu pomnika króla Stefana Batorego). 

Opis

Kaplica zachowała gotycki trzon z późniejszymi, barokowymi przekształceniami. W wyniku XVII-wiecznych prac wnętrze otrzymało wyraźnie „kabinetowy” charakter, oparty na doborze materiałów i meblarskich rozwiązań. Ściany pokryto czarnymi marmurowymi okładzinami, wprowadzono marmurowe stalle i portale wejściowe, a także hebanowe cyborium (funkcjonalnie i symbolicznie wydzielające przestrzeń ołtarzową). Fakt, iż kaplica upamiętniania Stefana Batorego wpływa na rangę detali kamieniarskich i stolarskich oraz na program ikonograficzny (kontekst grobowy), podporządkowany Marii i idei królewskiej pamięci. W czasie II wojny światowej kaplica została częściowo zniszczona – uszkodzone zostało sklepienie, które ratowano w latach 1947 – 1950. Przeprowadzone w latach 2005-2006 prace konserwatorskie, miały charakter kompleksowy i obejmowały całość wnętrza kaplicy wraz z malowidłami i wyposażeniem oraz trzema marmurowymi ołtarzami usytuowanymi w ambicie katedry, stanowiącymi integralną część kaplicy.

Dostępność uzależniona od ruchu turystycznego i liturgii; kaplica stanowi integralną część katedry i jest dostępna w ramach zwiedzania katedry/muzeum katedralnego w godzinach wyznaczanych przez Parafię Archikatedralną (bilety, wejścia i ograniczenia – według bieżących komunikatów).

Oprac. Roman Marcinek, NID, 10.02.2026 r.