Historia

Obiekt wzniesiono jako część zespołu pijarskiego z przeznaczeniem na Studium Teologii (w 1758 roku działało już na piętrze, parter był jeszcze nieukończony). Budową kierował Franciszek Placidi (ok. 1710–1782), autor m.in. sąsiadującej fasady kościoła pijarów (1759–61). Od 1761 roku mieściły się tu księgozbiór, archiwum i biblioteka, a w 1768 roku wnętrza ozdobiono malowidłami i wyposażono w szafy. Pijarzy byli zakonem wprowadzającym nowoczesne formy edukacji. W drugiej połowie XVIII wieku program kształcenia obejmował języki nowożytne, nauki ścisłe, geografię, historię i formację obywatelską (wzorcem była reforma Stanisława Konarskiego i Collegium Nobilium). W 1794 roku obiekt przejęli Austriacy i zamienili na miejski areszt. Studium, bibliotekę i archiwum przeniesiono w obręb pobliskiego głównego zespołu klasztornego. Przełom nastąpił w XIX wieku, gdy kolekcja Czartoryskich – wywodząca się z prywatnych zbiorów Izabeli Czartoryskiej w Puławach – zaczęła funkcjonować jako instytucja o randze ogólnopolskiej. Zbiory z Puław (udostępniane w Świątyni Sybilli i Domku Gotyckim) po 1831 roku przeniesiono do Paryża (Hôtel Lambert), a w latach 70. XIX wieku Władysław Czartoryski zdecydował o ich ulokowaniu w Krakowie. Inauguracji ekspozycji muzeum nastąpiła w 1876 roku. Czartoryski nabył „Klasztorek” od państwowego Funduszu Religijnego. W latach 1879–1884 przebudowano go na część muzeum według projektu Maurycego Ouradou (1822-1884) pod kierunkiem Wandalina Beringera (1839-1923). Dzieje muzeum w XX wieku naznaczyły wojny, zwłaszcza II wojna światowa: zbiory zagrabiono (m.in. szkatułę królewską, numizmaty i dzieła wielkich mistrzów), a „Portret młodzieńca” Rafaela pozostaje jedną z najdotkliwszych strat.

Prace modernizacyjne i konserwatorskie (m.in. w latach 1955, 1967, 1974, lata 70., lata 90.) zakończyły się w 2023 roku otwarciem nowej stałej ekspozycji „Klasztorka” jako części kompleksu. Program ekspozycji akcentuje to, co „wypadło” poza nowoczesny kanon muzealnictwa, ale u Czartoryskich przetrwało, więc kolekcja zachowuje charakter wyjątkowy. Przestrzenie pierwszego piętra „Klasztorka” są najstarszą przestrzenią ekspozycyjną muzeum (wykorzystywaną m.in. do prezentacji rzemiosła artystycznego, zbiorów historycznych oraz pamiątek puławskich). W obecnej aranżacji ekspozycję w „Klasztorku” podzielono na części: „Zbrojownia”, „Dziedzictwo Puław”, „Ciekawości”, „Hotel Lambert”. Łącznie pokazywane jest tu ok. 1800 przedmiotów w odrestaurowanych XIX-wiecznych gablotach.

Opis

Budynek przy ul. Pijarskiej 6 jest częścią zwartego zespołu muzealnego. „Klasztorek” spina Pałac Czartoryskich i Arsenał dwiema malowniczymi przewiązkami. Wzniesiony na rzucie zbliżonym do trapezu z dziedzińcem pośrodku posiada jednotraktowy i 1,5-traktowy układ wnętrz. Obiekt jest dwukondygnacyjny, częściowo podpiwniczony, z częściowo użytkowym poddaszem. Więźbę drewnianą dwustolcową kryje dach wielospadowy wykonany z blachy. W piwnicach murowanego budynku sklepienia są ceglane kolebkowe, z kolei wyżej – sklepienia krzyżowe i kolebkowe z lunetami. We wnętrzach zachował się ornament roślinno-geometryczny i „paskowanie” w niebieskiej kolorystyce. W poszczególnych pomieszczeniach znajdują się zróżnicowane posadzki: ceramika w układzie geometrycznym, lastryko, parkiety w salach wystawowych.

Struktura barokowa została w XIX wieku przekształcona w duchu neogotyckim: elewacje opięte szkarpami, gładkie lico, fryz arkadowy. Obramienia otworów mają formę uskokową, a zwieńczenia określono jako formy „odwróconych krenelaży”. Magistrat zatwierdzał projekty (elewację od ul. Pijarskiej w 1883 roku, schody w1884 roku), a w maju 1886 roku zezwolił na wykonanie krytego ganku ponad ul. Pijarską, zastrzegając, że ma być oparty na konsolach kamiennych, a nie murowanych podporach w ulicy. To mówi wiele o ówczesnym rygorze porządku ulicy i odpowiedzialności konstrukcyjnej. W dekoracji pojawiają się tarcze herbowe, a w detalach stolarki i witraży herb Pogoń. Na narożniku elewacji od strony ul. Pijarskiej umieszczono figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. W klatce schodowej w narożu północno-wschodnim znajdują się dwubiegowe schody o konstrukcji kamiennej, a w piwnicach – schody żelbetowe z lastrykiem. Stolarka drzwiowa jest miejscami dekorowana nadświetlami witrażowymi.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 18.01.2026 r.