Historia

Fort został wzniesiony w latach 1857-65 w miejscu usypanego w 1854 roku szańca polowego typu FS (Feuerschanze). Obiekt w założeniu miał bronić miasta od strony doliny rzeki Rudawy. Fort nie brał jednak czynnego udziału w działaniach wojennych I wojny światowej, a po II wojnie światowej wykorzystywany był przede wszystkim jako obiekt magazynowy i koszarowy przez Wojsko Polskie. W latach 70. adoptowany został częściowo jako klub garnizonowy. Fort „Za Rzeką” stanowi przykład dobrze zachowanej, dziewiętnastowiecznej architektury obronnej. Do dzisiaj zachowało się wiele elementów pierwotnego wyposażenia i wystroju fortu – należą do nich m.in. elementy oryginalnej stolarki bram i okien oraz kamieniarka strzelnic i portali. Obiekt poddawany był modyfikacjom i posiada cechy pierwszych, ewolucyjnych przekształceń wprowadzanych do architektury obronnej. W 1888 roku na wale dobudowane zostały poprzecznice, a w 1909 roku w lewym barku i szyi wniesiono tradytor, umożliwiający prowadzenie ognia bocznego.

Opis

Fort reditowy nr 7 „Za Rzeką” położony przy ul. Rydla na działce nr 167/69 o powierzchni 3,0056 ha posiada powierzchnię użytkową 439 m2 i kubaturę 71 428 m3. Obiekt wzniesiony został na planie pięcioboku, z przylegającymi do niego drewnianymi wiatami. W centrum fortu znajduje się jednokondygnacyjna ceglana redita w kształcie podkowy, otoczona obszernym dziedzińcem i tarasem pokrytym płaszczem ziemnym z przedpiersiem. Wewnątrz redity ulokowane były kazamaty bojowe oraz strzelnice szczelinowe pełniące jednocześnie funkcje punktów obserwacyjnych. Dziedziniec zewnętrzny połączony jest z wałem ziemnym i stokiem omurowanym cegłą. Na wale znajdują się poprzecznice. Fosa klasyczna z dwiema kaponierami typu kocie uszy. W bramie redity zachował się most zwodzony. Terem fortu pokryty jest w znacznej większości zielenią niską oraz nieregularnie porośnięty samosiejkami drzew. W porównaniu do innych, zlokalizowanych na terenie Krakowa obiektów obronnych tego typu, stan fizyczny fortu określany jest jako dobry. Do tej pory nie został on jednak kompleksowo zagospodarowany. Przez okres  XX i początek XXI wieku stanowił on własność Wojska Polskiego, a następnie Agencji Mienia Wojskowego. Od 2021 roku właścicielem fortu jest Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, który zapowiada rewitalizację fortu oraz zagospodarowanie przylegających do niego terenów zielonych, co służyć ma celom edukacyjnym. 

Oprac. Sylwia Janiarczyk, OT NID w Krakowie, 19.02.2024 r.