Historia

Budynek kościoła powstał w XI lub XII wieku, możliwe, że z podziałem na dwa lub trzy okresy budowy, na miejscu wcześniejszych, drewnianych obiektów z wieku X i XI wieku – przypuszczalnie również o funkcji sakralnej. Według historycznych przekazów w tym miejscu nauczał św. Wojciech przed wyruszeniem na misję ewangelizacyjną Prus. Wedle niektórych podań wcześniej mieściła się tu świątynia pogańska. Budynek wzniesiono z kamienia jako niewielki, orientowany, romański kościół jednonawowy, zakończony prostokątnym prezbiterium. Od roku 1404 kościół związany był z Akademią Krakowską. W roku 1453 nauczał tu św. Jan Kapistran. W latach 1611-18, z inicjatywy rektora Akademii Krakowskiej Walentego Fontany, obiekt został przebudowany: ściany zostały podwyższone, poziom posadzki podniesiony, nawę przykryto barokową kopułą, zaś prezbiterium – sklepieniem kolebkowym. W XVIII wieku budynek został dodatkowo rozbudowany: w roku 1711 od północy wybudowano zakrystię na planie półkola, a w roku 1726, od strony południowej, powstała drewniana kaplica, zamieniona w roku 1778 na kaplicę murowaną. W drugiej połowie XVIII wieku wnętrze kościoła bogato wyposażono, a Andrzej Radwański ozdobił je malowidłami. W trakcie prac renowacyjnych w XIX i XX wieku odsłonięto kamienne wątki murów i położono nowe tynki. Pierwsze informacje o prowadzeniu badań architektonicznych i archeologicznych kościoła pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. W latach 1933-35, po wykonaniu badań archeologicznych, odsłonięto podziemną część murów romańskich wraz z pochodzącym z tego okresu południowym portalem. Kolejne badania archeologiczno-architektoniczne obiektu były prowadzone w latach 60. XX wieku. W roku 1967 w podziemiach obiektu utworzono rezerwat archeologiczny i muzeum.

Opis

Niewielki kościół usytułowany jest na Rynku Głównym w Krakowie, u wylotu ulicy Grodzkiej. Posiada zwartą bryłę składającą się z jednej nawy i prezbiterium – obu wybudowanych na planie prostokąta. Do prezbiterium przylegają półkoliście zamknięta zakrystia i późnobarokowa kaplica pod wezwaniem bł. Wincentego Kadłubka. Nawa kościoła nakryta jest eliptyczną kopułą na pendentywach zwieńczoną latarnią, natomiast prezbiterium – sklepieniem kolebkowym. Kaplica przykryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, a zakrystia – półkopułą. Na dachu kaplicy, od południa, znajduje się kamienny posąg świętego Jana Nepomucena i figury puttów, a od wschodu i zachodu kaplicy – wazony na postumentach, tworzące rodzaj attyki. Dachy o więźbie drewnianej, w konstrukcji tradycyjnej, pokryte są blachą miedzianą. Od strony południowej kościoła znajduje się obniżenie terenu z zejściem do podziemnej, muzealnej części, gdzie widoczne są historyczne poziomy i struktury murów. Przy kościele usytuowany był cmentarz, na którym zaprzestano pochówków w drugiej połowie XIII lub na początku XIV wieku.

Elewacje nawy i prezbiterium w dolnej części są kamienne – romańskie, a w wyższych partiach barokowe, wykonane z otynkowanej cegły. Od zachodu, na frontowej elewacji nawy, ulokowano główne wejście – portal późnobarokowy z umieszczoną nad frontonem reliefową dekoracją przedstawiającą św. Wojciecha w otoczeniu aniołów. Powyżej umieszczone jest barokowe, okrągłe okienko – oculus, objęte boniowaną opaską. Górne partie elewacji nawy akcentowane są boniowaniem w narożnikach i zwieńczone profilowanym gzymsem. Po prawej stronie nawy widoczny jest zachodni fragment późnobarokowej kaplicy z ramowym podziałem elewacji, prostokątnym portalem wejściowym i gzymsem z rzędem eliptycznych okienek strychowych powyżej. Na południowej elewacji nawy, w obniżeniu terenu, znajduje się romański, schodkowy portal wejściowy oraz usytuowane powyżej, również romańskie, niewielkie okienko. Umieszczone powyżej – oculus, boniowanie i gzyms są natomiast barokowe. Po prawej stronie nawy widoczna jest także południowa elewacja kaplicy z jej symetrycznymi lizenami, wyokrąglonymi narożnikami i trzema eliptycznymi oknami oraz tablicą pamiątkową i owalnymi okienkami strychowymi umieszczonymi w szczycie dachu. Analogicznie, na elewacji wschodniej, widoczna jest także ściana boczna kaplicy z jej ramową artykulacją ścian. Po prawej stronie przylega do niej elewacja prezbiterium, gdzie widoczne są, pochodzące z czasów romańskich półkoliście zwieńczone okienko, dwie kamienne lizeny oraz resztki trójkątnego szczytu dachu. Umiejscowione powyżej okna i tynkowany szczyt dachu są już barokowe. Na północnej elewacji kościoła znajduje się dobudowana w okresie baroku zakrystia na rzucie półkola o dość skromnej formie zewnętrznej, z jednym okrągłym oknem umieszczonym pośrodku i gzymsem wieńczącym powyżej. Na usytuowanej obok niej północnej elewacji nawy można zobaczyć barokowy oculus, narożnikowe boniowanie oraz gzyms.

Nawa otwarta jest do prezbiterium łukiem tęczowym z umieszczonym pod nim krucyfiksem z XV wieku, najprawdopodobniej wykonanym przez rzeźbiarza z Toskanii. Po jego bokach, w ścianach nawy, znajdują się dwie półkoliście sklepione nisze romańskie. W ołtarzu z połowy XVIII wieku, znajdują się: obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVII wieku, umieszczony powyżej obraz św. Tekli (prawdopodobnie również z XVII wieku), a także figury św. Wojciecha i św. Stanisława oraz figury aniołów usytułowane po bokach ołtarza. Na północnej ścianie nawy umieszczony jest pochodzący z 1636 roku obraz przedstawiający św. Wojciecha, przypisywany Kasprowi Kurczowi. Nad półkolistymi wnękami znajdują się figury aniołów z pierwszej połowy XVIII wieku, prawdopodobnie autorstwa Antoniego Frączkiewicza. Galeria chóru pochodzi z okresu późnego baroku, a znajdujące się na niej organy są rokokowe. XX wieczna polichromia kopuły została wykonana przez Eugeniusza Czuhorskiego.W kaplicy znajduje się rokokowy ołtarz z XVIII-wiecznym obrazem przedstawiającym bł. Wincentego Kadłubka, przypisywanym Szymonowi Czechowiczowi. 

Oprac. Maja Burda, OT NID w Krakowie, 17.02.2026 r.