Walory krajobrazowe wzmacnia malownicze położenie zespołu nad jez. Hołny. Wartość zabytku podnosi też fakt, że na przełomie XIX i XX w. dwór należał do krewnych Czesława Miłosza, który wielokrotnie odwiedzał Krasnogrudę.

Historia

Pierwotnie dobra Krasnogruda nosiły nazwę Krasnohrud. Z pierwszych wzmianek z lat 60. XVII w. wiadomo, że były one wówczas własnością rodu Kopciów, a następnie Giblów. Aż do 2. poł. XVIII w. przechodziły z rąk do rąk miejscowej szlachty, należały też przez pewien okres do sejneńskich Dominikanów. W 1786 r. nabył Krasnogrudę Maciej Eysmont, wice administrator ekonomii grodzieńskiej, który urządził tutaj swoją rezydencję. Po jego śmierci Krasnogrudą zarządzali synowie, najpierw Antoni (1805-1812), a następnie Ignacy (1812-1819). W 1853 r. majątek odkupił od spadkobierców Eysmontów Teofil Kunat, a po nim odziedziczył ją jego syn (brat dziadka Czesława Miłosza) Bronisław Kunat. Prawdopodobnie w 1. poł. XIX w. przebudowano drewniany dwór (istniejący przypuszczalnie od XVII w.) lub zbudowano go od nowa na starych fundamentach, a w 2. poł. XIX w. urządzono zachowany do dziś park. W 1922 r. właścicielkami dworu zostały córki Bronisława Kunata: Gabriela Lipska i Janina Niementowska, które zarządzały nim do II wojny światowej, prowadząc m.in. pensjonat dla letników. Po 1945 r. majątek został rozparcelowany, a dwór z parkiem przekazano w zarząd Nadleśnictwu Pomorze. Drewniane budynki gospodarcze zostały rozebrane i przekazane okolicznym rolnikom. W okresie powojennym dwór rozebrano i złożono na nowo z użyciem starego materiału; urządzono w nim mieszkania pracownicze. W 2002 r. zespół parkowo-dworski przejęła w dzierżawę Fundacja „Pogranicze”. W 2011 r. ukończony został pierwszy etap rewitalizacji założenia dworskiego obejmujący remont dworu (rozbiórka i odtworzenie z użyciem oryginalnego materiału) i ptasznika, budowę biura w miejscu d. oficyny, prace porządkowe w parku. Obecnie we dworze działa Międzynarodowe Centrum Dialogu.

Opis

Położony na skarpie nad zach. brzegiem jez. Hołny, przy granicy polsko-litewskiej. Dwór pierwotnie klasycystyczny w typie XIX-wiecznych siedzib szlacheckich, park krajobrazowy. Pow. parku ok. 5,5 ha.

W centrum założenia usytuowany jest drewniany dwór zwrócony frontem na pn., a elewacją wsch. w stronę jeziora. Dwór zbudowany został na rzucie wydłużonego prostokąta z przybudówką w elewacji tylnej, obszernym frontowym gankiem i werandą od wsch. Parterowy budynek z użytkowym poddaszem jest posadowiony od zach. na wysokiej podmurówce, w której mieściły się pierwotnie pomieszczenia gospodarcze. Jego murowane z cegły, sklepione krzyżowo piwnice są reliktem starszego dworu. Jedyną pozostałością oryginalnej zabudowy gospodarczej jest tzw. ptasznik, służący m.in. jako kurnik i skład siana, położony przy zach. elewacji dworu, wymurowany z kamienia i cegły, prawdopodobnie najstarszy obiekt w zespole. Od pn. z dworem sąsiaduje współczesny parterowy budynek biurowy, ustawiony do dworu prostopadle, frontem skierowany na zach., stojący na miejscy d. oficyny. Od dworu do drogi dojazdowej do wsi oraz w stronę jeziora prowadzą dwie aleje lipowo-kasztanowe. Pozostała część parku jest w dużym stopniu porośnięta samosiewkami, oryginalny układ dróg jest nieczytelny. Z XIX-wiecznego założenia zachowały się grupy drzew liściastych (lipy, klony, jesiony, kasztanowce).

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach pracy Międzynarodowego Centrum Dialogu.

Oprac. Tomasz Rogala, OT NID w Białymstoku, 20-11-2015 r.