Historia

Budowa kościoła pw. św. Marcina była ściśle związana z lokacją królewskiego miasta Lelów w pierwszej połowie XIV wieku. Położenie przy głównych szlakach z Wielkopolski i Śląska do Krakowa i na Ruś oraz naturalne walory obronne osady w postaci rzeki Białki i jej rozlewisk, czyniły z Lelowa od XIII wieku jeden ze strategicznych rejonów ryglujących od północy dostęp do ziemi krakowskiej. Pomiędzy 1333 i 1341 rokiem, z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, miasto przeniesiono na prawo magdeburskie, a w latach 1341-1343 translokowano z terenu obecnego Staromieścia (Starego Lelowa) w rejon piastowskiego grodu książęcego nad rzeką Białką. Wytyczono wówczas szachownicowy, dziewięciopolowy układ urbanistyczny, który otoczono murami obronnymi, a w następnym etapie powiększono obszar miasta o nieregularne bloki zabudowy od północy i południa, w tym teren przeznaczony na obiekty sakralne. Budowę obu powstałych w tym miejscu obiektów sakralnych, tj. kościoła św. Marcina - wówczas filii XIII-wiecznego kościoła parafialnego w Staromieściu (status parafialnego kościół w Lelowie uzyskał w 1598 roku), oraz nieistniejącego już zespołu klasztornego franciszkanów, ufundował król Kazimierz Wielki. Gotycki kościół św. Marcina został wzniesiony przed 1365 rokiem w formie najczęściej stosowanej w przypadku fundacji kazimierzowskich – jednonawowej z węższym prezbiterium, z wolnostojącą dzwonnicą, wytyczanej analogicznie, jak inne elementy układów urbanistycznych, zgodnie z systemem miar zastosowanym w planie lokacyjnym.

Począwszy od drugiej połowy XIV wieku kościół był przekształcany i rozbudowywany przy zachowaniu XIV-wiecznego rzutu oraz murów prezbiterium i nawy. Po 1350 roku cech tkaczy lelowskich ufundował gotycką kaplicę Danielowską (obecnie Matki Bożej), przylegającą do prezbiterium, którą przekształcono wtórnie w XVII wieku. W XV wieku wzniesiono późnogotycką kaplicę Bystrzanowskich (dawniej św. Anny), przebudowaną w 1899 roku. Na przełomie XV i XVI wieku do nawy od strony północnej, naprzeciw kaplicy Bystrzanowskich, dostawiono kaplicę Praselską, powiększoną w XVII wieku. Przed 1600 rokiem po północnej stronie prezbiterium wzniesiono pierwszą zakrystię, którą w 1925 roku adaptowano na kaplicę św. Józefa. W 1602 roku do nawy od strony południowej dobudowano kruchtę, zwaną portykiem, którą w latach 1728-1739 przebudowano w związku ze wzniesieniem nowej kruchty, przesuniętej w kierunku zachodnim. W miejscu tzw. portyku powstała kaplica prepozyturalna (dawniej Pana Jezusa), nakryta kopułą na pendentywach, przeznaczona na grobowiec fundatora ks. A. Sowińskiego oraz jego następców, księży prepozytów.

Świątynia, podobnie jak duża część zabudowy miasta, uległa poważnemu zniszczeniu m.in. wskutek pożaru Lelowa w 1638 roku oraz najazdowi szwedzkiemu w 1655 roku. Odbudowa kościoła około 1640 roku, połączona z jego przekształceniem w duchu nowożytnym, nadzorowana była przez włoskiego architekta Kaspra Pontio a Camo. Wprowadzono wówczas m.in. nowożytne sklepienia kolebkowe z lunetami w miejsce drewnianych stropów, a także dobudowano od zachodu czterokondygnacyjną wieżę, pełniącą funkcję dzwonnicy i kruchty. W latach 20. XX w. w miejscu kaplicy Włosinowskiej po południowej stronie prezbiterium wzniesiono nową zakrystię.

Parafia lelowska do 1792 roku była centrum dekanatu lelowskiego, wchodzącego w skład archidiakonatu krakowskiego. W latach 1800-1899 pozostawała włączona w skład filii w Staromieściu. We wrześniu 1939 roku kościół wraz z niemal całą zabudową miasta został częściowo zniszczony wskutek pożaru wznieconego przez wojsko niemieckie w odwecie za walki toczone z żołnierzami 7 Dywizji Piechoty WP i Batalionów Obrony Narodowej „Lubliniec” i „Kłobuck”. Po 1945 roku odtworzono zniszczone konstrukcje dachowe i sklepienie kolebkowe nad prezbiterium, a także wprowadzono zwieńczenie wieży w formie hełmu z latarnią, nawiązującego do pierwotnego z XVII w. Od 1960 roku kościół św. Marcina ma status Sanktuarium Matki Boskiej Pocieszycielki Lelowskiej. Geneza kultu Matki Bożej Pocieszycielki Lelowskiej w mieście, sięgająca prawdopodobnie połowy XIV wieku, wiąże się z cudownym obrazem (a po 1638 roku jego wierną kopią), przechowywanym do 1819 roku w kościele św. Piotra i Pawła w klasztorze franciszkanów i przeniesionym po kasacie klasztoru do kościoła św. Marcina. Obraz, utracony w 1939 roku w wyniku pożaru lub grabieży wojsk niemieckich, został po II wojnie światowej zastąpiony kopią wykonaną przez Czesława Cwinarowicza.

Opis

Kościół zlokalizowany jest w północnej części średniowiecznego układu urbanistycznego Lelowa, przy ul. Klasztornej, obok nieistniejących murów obronnych i zespołu klasztornego franciszkanów. Jest to obiekt murowany z kamienia wapiennego, orientowany, jednonawowy z węższym, zakończonym trójbocznie prezbiterium oraz nowożytną, kwadratową wieżą od zachodu. Partie nawy i prezbiterium przykryte są dachami siodłowymi, a wieża hełmem z latarnią, stylizowanym na barokowy. Nawa i prezbiterium obudowane są po bokach ciągiem parterowych, zróżnicowanych gabarytowo i chronologicznie kaplic, krucht i zakrystii. Od strony południowej, począwszy od zachodu, są to: niska, jednoosiowa kruchta boczna, kryta dachem pulpitowym, z początku XVII wieku; jednoosiowa, dawna kaplica prepozyturalna (dawniej Pana Jezusa), kryta półkolistym hełmem z latarnią z XVIII wieku, jednoosiowa, dawna kaplica Bystrzanowskich (dawniej św. Anny), kryta dachem pulpitowym z XV wieku, przekształcona w XVII wieku, jednoosiowa kaplica Matki Bożej (dawniej Danielewska), kryta dachem pulpitowym z kamiennym herbem Leliwa w elewacji południowej z połowy XIV wieku, przekształcona w XVII wieku, niska, dwuosiowa zakrystia z pierwszej połowy XX wieku. Od strony północnej, począwszy od zachodu, są to: dwuosiowa kaplica praselska, kryta dachem pulpitowym z XV/XVI wieku, rozbudowana w XVII wieku, niska, dwuosiowa kaplica św. Józefa (dawniej zakrystia) kryta dachem pulpitowym z 1600 roku. Do wieży od strony północnej przylega okrągła wieżyczka z klatką schodową. Poszczególne, otynkowane elewacje, za wyjątkiem wieży, mają obecnie charakter bezstylowy, są artykułowane symetrycznie rozmieszczonymi półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi oraz uskokowymi szkarpami. Elewacje czterokondygnacyjnej wieży są ponadto urozmaicone XVIII-wiecznym detalem architektonicznym w formie profilowanych gzymsów kordonowych i wieńczącego, narożnych pilastrów oraz dekoracyjnych opasek okiennych. W przyziemiu od strony zachodniej znajduje się portal główny. Wnętrze kościoła cechuje się dyspozycją poszczególnych części ukształtowaną ostatecznie w XVII wieku na kanwie rozplanowania z połowy XIV wieku oraz wprowadzonym w połowie XVII wieku spójnym, nowożytnym wystrojem. Wnętrza prezbiterium i nawy wydzielono za pomocą łuku tęczowego zamkniętego półkoliście. Prezbiterium przykryte jest częściowo zrekonstruowanym po 1945 roku, pięcioosiowym sklepieniem kolebkowym z lunetami, spływającym na wsporniki lub pilastry, urozmaiconym skromną, ramową dekoracją stiukową. Nad współczesną mensą ołtarzową znajduje się krucyfiks z pierwszej połowy XVIII w. Trójprzęsłowa nawa nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, urozmaiconym analogiczną dekoracją stiukową, wspartym na filarach przyściennych. Ściana południowa i północna są artykułowane w przyziemiu szerokimi, półkolistymi arkadowymi otworami wejściowymi do kaplic, rozmieszczonymi pomiędzy filarami z pilastrami. Powyżej wydatnego, profilowanego gzymsu wieńczącego znajdują się wnęki tarczowe o analogicznym wykroju. W przęśle zachodnim mieści się współczesna empora muzyczna z prospektem organowym. Przy ścianie tęczowej ustawione są współczesne ołtarze Miłosiernego Jezusa oraz św. Marcina. Wnętrze kaplicy Praselskiej, przykryte sklepieniem kolebkowo-krzyżowym, mieści współczesny, stylizowany na neorenesansowy ołtarz z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem i św. Szymonem, a na ścianie zachodniej znajduje się kamienna tablica pamiątkowa arcybractwa różańcowego z 1631 roku. We wnętrzu kaplicy Bystrzanowskich zachowane jest oryginalne, późnogotyckie sklepienie gwiaździste, a w sąsiedniej, dawnej kaplicy prepozyturalnej – oryginalna kopuła na pendentywach z latarnią. Wnętrze kaplicy Matki Bożej (dawniej Danielewskiej), nakryte kolebką z lunetami, mieści ołtarz ze współczesną kopią obrazu Matki Boskiej Lelowskiej autorstwa C. Cwinarowicza, a w arkadzie wejścia zachowana jest XIV-wieczna, kamienna tarcza z herbem Leliwa. W południowej kruchcie znajduje się kamienna, gotycka chrzcielnica z XV wieku.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 07.2025 r.

Bibliografia:

• Białowąs A., Nowak M., 800 lat Lelowa, Lelów 2012
• Berdecka A., Lokacje i zagospodarowanie miast królewskich w Małopolsce za Kazimierza Wielkiego (1333-1370), Wrocław 1982 
• Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. III, woj. kieleckie, z. 12, powiat włoszczowski, red. J. Łoziński, B. Wollf, Warszawa 1966,  s. 30-31
• Krasnowolski B., Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze ziemi krakowskiej w XIII i XIV wieku. Cz. 2. Katalog lokacyjnych układów urbanistycznych, Kraków 2004 
• Wiśniewski J., Historyczny opis miast, kościołów, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, Marjówka Opoczyńska 1932, s. 145-164 
• Karta ewidencyjna zabytku architektury. Kościół parafialny pw. św. Marcina [w Lelowie], opr. W. Mentek, 1998, Archiwum NID