Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Styl architektoniczny
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Wiatrak-koźlak - Zabytek.pl

galeria zdjęć obiektu wiatrak
Zobacz zdjęcie panoramiczne
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Wiatrak-koźlak

wiatrak 1705 r. Leszno
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Leszno, Osiecka 8

Lokalizacja
woj. wielkopolskie, pow. Leszno, gm. Leszno

Wiatrak-koźlak jest świadectwem rozwoju przemysłu młynarskiego i sposobu przemiału zboża. Koźlaki były najbardziej powszechnymi młynami wietrznymi na obszarze historycznej Wielkopolski, ale także na Kujawach i Ziemi Lubuskiej. Stąd, Wielkopolska nazywana była „krainą wiatraków”. Szczególnie dużo występowało ich w południowo-zachodniej części regionu, właśnie w okolicach Leszna.

Historia

Leszno, podobnie jak wiele miast wielkopolskich, w przeszłości posiadało rolniczy charakter i miało silne związki z wiejskim zapleczem. Miasto, obecnie o statucie powiatu grodzkiego, położone jest na północnym krańcu Wysoczyzny Leszczyńskiej, przy trasie drogowej i kolejowej relacji Poznań-Wrocław. Prawa miejskie Leszno otrzymało w 1547 roku. Będąc w rękach Wieniawitów i Leszczyńskich przez wieki przyjmowało innowierców. W Lesznie działali m.in. Jan Amos Komeński i Jan Jonston. W XVII wieku miasto było największym w Wielkopolsce ośrodkiem drukarstwa i rozwijało się tu sukiennictwo. Wynikające z tego ożywienie gospodarcze zostało zahamowane przez spalenie miasta jako odwet za zdradę w okresie potopu szwedzkiego przez wojsko polskie pod wodzą Stefana Czarnieckiego. Ponowny rozwój miasta nastąpił za książąt Sułkowskich w pierwszej poł. XVIII w. Po II rozbiorze Polski w 1793 roku miasto znalazło się w obrębie zaboru pruskiego. W latach 1834-50 wydawane było czasopismo „Przyjaciel Ludu”, które podtrzymywało patriotyczne postawy. Do Polski Leszno powróciło dopiero w wyniku postanowień traktatu wersalskiego 17.I.1920 roku. Położone blisko granicy niemieckiej, w okresie międzywojennym, było zamieszkane przez dużą mniejszość niemiecką.

Młynarstwo było jednym z zajęć mieszkańców Leszna i okolicznych miejscowości. W szczytowym okresie w XVIII stuleciu w bezpośredniej bliskości miasta działało ok. 100 wiatraków. Przeważającym typem były właśnie wiatraki – koźlaki nazywane także wiatrakami kozłowymi. Nieopłacalność przemiału i rozwój młynarstwa przemysłowego spowodowały, że wiatraki stały się obiektami zbędnymi w systemie gospodarki rolno-przetwórczej. Często porzucane i pozostawiane bez opieki ulegały szybko postępującej degradacji. Zbudowane z drewna podlegały szybszym procesom niszczenia niż inne obiekty murowane. Wiatraki koźlaki należą do najbardziej prymitywnych młynów wietrznych. Popularne również w innych krajach Europy (Belgia, płn. Francja). W Polsce pojawiły się najpierw w Wielkopolsce i na Kujawach. Najstarsza wzmianka dotycząca wiatraka w Kobylinie, w powiecie krotoszyńskim pochodzi z 1303 roku. Największy rozwój młynarstwa przypada na początek XVIII w., kiedy Polska eksportowała duże ilości zboża. Na ziemiach polskich pracowało wówczas ok. 20 tys., a w samej Wielkopolsce ponad 12 tys. wiatraków. Przeważającym typem były właśnie koźlaki. Mniej popularne były paltraki, które stały się bardziej powszechne dopiero w XIX wieku. Nie przyjęły się z kolei, jako wytwór obcy, wiatraki typu holenderskiego. Znaczenie miał przy tym także aspekt finansowy i koszty wystawienia poszczególnych wiatraków. Koźlaki również nadawały się do translokacji. 

W granicach miasta Leszna zachowały się do współczesności dwa wiatraki koźlaki, które od końca XIX wieku usytuowane były przy ul. Strumykowej. Obecnie w tym miejscu pozostał wiatrak „Antoni” (własność prywatna), a drugi znajduje się na terenie przyszkolnym Zespołu Szkół Rolniczo-Budowlanych przy ul. Osieckiej. Obecnie obiekt jest własnością miasta. Wiatrak, według decyzji o wpisie do rejestru zabytków, powstał w 1705 roku (data na koźle „G.J. 1705”). Na kole palecznym widnieje data 1728 rok, i ją właśnie należy uznać czas powstania wiatraka, co potwierdziły badania dendrochronologiczne w trakcie ostatnio przeprowadzonych prac konserwatorskich. Na wale napędzającym górny kamień młyński znajduje się data 1896. Wtedy prawdopodobnie wiatrak został przeniesiony do Leszna i miał według słownej tradycji wówczas ok. 200 lat. Pierwotnie usytuowany był w miejscowości Sława (ob. woj. lubuskie). Na terenie Leszna przenoszony był dwukrotnie. Przed 1922 rokiem jego właścicielem był niejaki Schtolpe. W tym roku zakupił go Stanisław Peisert. Od rodziny Peisertów w 1966 roku zakupił go Czesław Owsianny, który w 1929 roku mając 16 lat zaczął w nim pracować. Czesław Owsianny urodził się 10 lipca 1913 roku w Czaczu. W okresie II wojny światowej, w trakcie przymusowych robót w Berlinie, doznał poważnego uszczerbku na zdrowiu. Fakt ten nie pozwolił mu na pracę w okresie powojennym. W 1954 roku musiał przejść na rentę po dziewięcioletnim okresie pracy w leszczyńskim młynie przemysłowym przy ul. Przemysłowej. Po śmierci Czesława Owsiannego w 1981 roku przez dwa lata młyn dzierżawił Kazimierz Kasprzycki. Od 1983 roku nie był użytkowany. Przed 2017 rokiem wiatrak został przekazany jako darowizna miastu. Po dokładnej inwentaryzacji przeniesiono go w 2018 roku na ul. Osiecką wykonując niezbędne prace remontowo-konserwatorskie. Wiatrak posiada całe wyposażenie i można w nim prezentować proces przemiału zboża. Za starannie wykonane prace konserwatorskie i rewaloryzacyjne, uwzględniające utrzymanie struktury budowlanej obiektu oraz jego historycznego wyposażenia wiatrak „Czesław”, bo takie imię mu nadano w nowym miejscu po ostatnim właścicielu (pierwotnie nosił imię „Józef”), otrzymał wyróżnienie w konkursie Zabytek Zadbany w 2019 roku. Pieniądze na jego remont pochodziły z budżetu miasta oraz z dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wiatrak w obecnym miejscu ma służyć prezentacji techniki młynarskiej z okresu 1880-1980. Jego wnętrze dostępne jest po uzgodnieniu z zarządem Zespołu Szkół Rolniczo-Budowlanych w Lesznie lub z Biurem Miejskiego Konserwatora Zabytków.

Galeria zdjęć 1/
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osieckia 9, widok od nawietrznej, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osieckia 9, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, widok od zawietrznej, luty 2019 r.
Zdjęcie Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9,
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, kozioł wiatraka, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, mlewnik, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, murowana podstawa kozła i flekowanie ubytków, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, koło zębate, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, złożenie kamieni, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, mechanizm wiatraka, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, konstrukcja ścian z nowymi uzupełnieniami, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, drzwi na galeryjkę, luty 2019 r.
Leszno, wiatrak koźlak „Czesław”, ul. Osiecka 9, stan w 2008 r.

Opis

Jeden z dwóch zachowanych do współczesności wiatraków na terenie miasta Leszna usytuowany jest po translokacji w 2018 roku na płaskim terenie przy Zespole Szkół Rolniczo-Budowlanych na tzw. Grzybowie, przy ul. Osieckiej. Teren wokół wiatraka porasta trawa. Nieopodal obiektu wyłożono zestaw kamieni młyńskich używanych w różnego rodzaju wiatrakach. Nieruchomą częścią wiatraka jest kozioł oparty na wysokich podmurówkach ceglanych. Kozioł składa się z dwóch skrzyżowanych podwalin i pionowego słupa tzw. stembra (sztąbra). Słup w dolnej partii ma przekrój kwadratowy, a w górnej – ośmioboczny. Stember usztywniony jest zastrzałami wchodzącymi w podwaliny. W górnej części zastrzały podpierają i obejmują „siodło” złożone z czterech skrzyżowanych ze sobą dyli, które stanowią łożysko ślizgowe dla dwóch belek tzw. „pojazdów” obejmujących stember. Pomiędzy pojazdami zamocowano długą okrągłą belkę – dyszel, który służy do obracania ruchomej części wiatraka. Pojazdy podtrzymują strop belkowo-deskowy pierwszej kondygnacji. Na szczycie stembra, wzmocnionego opaską stalową, osadzono belkę „mączną”. Belkowo-deskowy strop drugiej kondygnacji oparty został na mącznicy.

Nad trzecią kondygnacją otwarta więźba dachowa posiada konstrukcję krokwiowo-jętkową. W obrębie więźby widoczny jest poziomy wał skrzydłowy z żeliwną głowicą. Ściany zewnętrzne wiatraka o konstrukcji ryglowej, lekko zwężone ku górze, wzmocnione zostały zastrzałami i oszalowane na zewnątrz pionowo deskami. Dwuspadowy dach wiatraka,z naczółkiem od strony wietrznej, nadwieszony jest nad ścianą mączną i pokryty obecnie gontem. Śmigi wiatraka odtworzono z napiórem żaluzjowym i mechanizmem regulacji kąta nachylenia żaluzji. Druga kondygnacja wiatraka dostępna jest z zewnątrz przez schody i obudowany ganek – tzw. galeryjkę. Wszystkie uszkodzone elementy konstrukcyjne zostały pieczołowicie odtworzone, łącznie z dopasowaniem wiekowym i kolorystycznym drewna. Wiatrak posiada pełne wyposażenie. Mimo zamocowania w wiatraku silnika elektrycznego w latach 50. XX wieku, zachowano elementy związane z wykorzystywaniem siły wiatru – śmigi i wał z kołem palecznym, układ hamulcowy koła, mechanizm do obracania wiatraka. W trakcie remontu starano się zachować jak najwięcej historycznej substancji, by nie uszczuplać integralności historycznego budynku. Wiatrak jest świadectwem rozwoju młynarstwa od XVIII do XX wieku. Dziś działa za pomocą napędu elektrycznego (zamontowano dodatkowy nowy silnik), a śmigi mogą poruszać się na jałowym biegu.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 25.07.2025 r

Dane obiektu zostały uzupełnione przez użytkownika Tadeusz Rzepka.

Rodzaj: wiatrak

Styl architektoniczny: ludowy

Materiał budowy:  drewniane

Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_30_BL.41279, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_30_BL.8214

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz dokumentację zabytku

2 dokumenty

Zobacz także w najbliższej okolicy

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie