Historia

Geneza tej czynszowej kamienicy („domu dochodowego”) jest dobrze uchwytna. W 1894 roku przemysłowiec i hurtownik surowców włókienniczych Mieczysław Pinkus (1852-1940) i Jakub Lende (daty życia nieustalone) uzyskali zgodę Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego na budowę, a w 1896 roku ukończono czterokondygnacyjną kamienicę według projektu Dawida Lande (1868-1928). Już współcześni postrzegali ją jako manifest zamożności i miejskich ambicji inwestorów. Sam budynek stanął przy dawnej promenadzie (ul. Spacerowej), późniejszej al. Kościuszki, w jednym z najbardziej prestiżowych punktów rozwijającej się Łodzi. Na przełomie XIX i XX wieku kamienica nabrała znaczenia nie tylko jako dom dochodowy, ale jako adres towarzyski i artystyczny. W źródłach pojawia się informacja, że bywali tu ludzie teatru i muzycy, a na najwyższej kondygnacji mieściły się pracownie malarskie. Szczególnie ważna jest obecność braci Samuela (1865-1908) i Leona Hirszenbergów (1869-1945). Dodatkowo, badania nad kolekcjami łódzkiej burżuazji pokazują, że sam Mieczysław Pinkus był koneserem sztuki. Z kamienicą wiąże się też popularna, utrwalona anegdota o czasowym wynajmowaniu narożnego mieszkania w wieżyczce przez Władysława Stanisława Reymonta (1867-1925). W latach 1910-1911 w „domu Pinkusa” przy ul. Zielonej 8 funkcjonowało Muzeum Nauki i Sztuki, początkowo w czterech, następnie w sześciu pomieszczeniach.

W 1939 roku Niemcy wysiedlili z kamienicy rodzinę Pinkusów. W budynku ulokowano następnie sztab gen. Johannesa Blaskowitza (1883-1948), a później biura magistrackie. Był to wstęp do procesu rugowania Żydów z własności w okupowanej Łodzi. Po wojnie, w latach 1945-1949, w kamienicy mieściły się Sąd Najwyższy i Sąd Apelacyjny. Po wojnie budynek na krótko wrócił do spadkobierców Pinkusa. W 1949 roku gmina zerwała umowę z właścicielami. W 1953 roku budynek oficjalnie przeszedł na własność Skarbu Państwa. Skrzydło od al. Kościuszki zajmowało Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Łódź-Śródmieście, od 1972 roku Urząd Dzielnicowy, a od 1990 roku Delegatura Urzędu oraz Prokuratura Rejonowa w Zgierzu. Skrzydło od ul. Zielonej zajmowały urzędy dzielnicy Łódź-Polesie oraz Urząd Skarbowy Łódź-Polesie. Spadkobiercy odzyskali gmach w 1993 roku. 

Opis

Obiekt to rozległy, czworobocznie zabudowany zespół z wewnętrznym dziedzińcem. Ma ponad 500 pomieszczeń, 13 tys. metrów kwadratowych powierzchni, piwnice, cztery piętra i poddasze. Skrzydła frontowe są dwutraktowe, oficyny jednotraktowe. Bryłę akcentuje narożna wieża oraz wykusze prowadzone przez drugą i trzecią kondygnację. Rozwiązanie odpowiada wzorcowi późno XIX-wiecznej kamienicy wielkomiejskiej, obliczonej i na efekt reprezentacyjny, i na intensywne użytkowanie. Wystrój elewacji i wnętrz ma charakter eklektyczny, z wyraźnymi odniesieniami do renesansu i baroku; w nowszych opisach akcentuje się też komponent neobarokowy. Karta ewidencyjna odnotowuje bogatą dekorację sztukatorską i snycerską, boniowany parter, urozmaicone obramienia okienne, ozdobne drzwi zewnętrzne, kute balustrady, marmurowe schody i parapety oraz częściowo zachowane oryginalne podziały stolarki i ścianek wewnętrznych. Zachowane fotografie w załączonej dokumentacji pokazują, że o randze budynku decydowały nie tylko rozmiary, lecz także wysoki poziom detalu: kartusze, konchy, dekoracje wolutowe, maski i pełnoplastyczne głowy kobiece. Ważnym składnikiem wartości zabytkowej są także relacje między architekturą a historią użytkowania. Nie była to zwykła kamienica lokatorska, lecz dom o aspiracjach niemal pałacowych, silnie związany z kulturą miejską Łodzi końca XIX i początku XX wieku. Znamienne, że właśnie tu lokowano pracownie artystów i czasowe inicjatywy muzealne. To czyni z obiektu świadectwo nie tylko rozwoju budownictwa czynszowego, ale i awansu kulturowego miasta.

Miejscowy plan z 2019 roku narzuca zasady ochrony kompozycji elewacji, historycznej stolarki i witryn oraz zakazuje działań, które zacierałyby cechy historyczne. Kamienicę ujęto w Gminnym Programie Rewitalizacji dla miasta Łodzi 2026+, w którym zapisano plan przywrócenia wysokiej jakości wnętrz o powierzchni 9000 m², odnowy reprezentacyjnej elewacji, przekształcenia dziedzińca w patio oraz dostosowania obiektu do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Program wprost mówi o „blisko 60 latach bezprawnej wyniszczającej eksploatacji”, co należy odczytać jako diagnozę skali powojennej degradacji. 

W ostatnich latach budynek bywał czasowo udostępniany publiczności podczas wydarzeń miejskich, służył też jako przestrzeń wystawiennicza, warsztatowa i filmowa. Obiekt jest w fazie przechodzenia od długiego wyniszczenia do uporządkowanej rewaloryzacji, bardziej niż w stanie stabilnego użytkowania. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 06.03.2026 r.