Historia obiektu

Chociaż nie wyklucza się wcześniejszej obecności Dominikanów w grodzie nad Bystrzycą,  ostatnie badania archeologiczne wskazują,  że przybycie  ich do  Lublina nastąpiło między rokiem  1253 a 1265. Zakonnicy osiedlili się na terenie przekazanym im przez archidiakona, zlokalizowanym w południowo–wschodniej części wzgórza staromiejskiego. Przypuszcza się, że już wówczas na tym obszarze istniała drewniana kaplica (oratorium) p.w. Św. Krzyża, która stała się pierwszą świątynią zakonną oraz budynek, zaadaptowany przez mnichów na klasztor. Zabudowania wiązane są z hipotetycznym istnieniem pierwszej lubelskiej parafii, której siedziba została w związku z tym wydarzeniem przeniesiona w rejon istniejącego od co najmniej 100 lat cmentarza,  położonego  na południowym krańcu  obszaru, stanowiącego własność archidiakonatu lubelskiego, gdzie 20 lat później zaczęto wznosić kościół pw. św. Michała Archanioła. Kwestie wzajemnych zależności obu instytucji wymagają dalszych badań, ale z dużą dozą pewności można przyjąć, że od lat sześćdziesiątych-siedemdziesiątych XIII w. konwent lubelski zaczął normalnie  funkcjonować zgodnie z bardzo wyraźnie określonym modelem zgromadzenia  dominikańskiego. W 1342 r. Kazimierz Wielki ufundował nowy kościół  i klasztor.  Przypuszcza się, że murowane budynki kazimierzowskie wchłonęły wcześniejsze obiekty: oratorium Świętego Krzyża (na miejscu prezbiterium obecnego kościoła) i wzmiankowaną 1288 roku wieżę, w której schronić się miał książę mazowiecki Konrad II podczas walk o Lublin. Wieża, według badań architektonicznych, identyfikowana jest z zachowanymi w klasztorze murami tzw. sali jednosłupowej, która była budynkiem wolno stojącym, włączonym później w obręb  murów obronnych miasta. Dalsza historia rozwoju klasztoru wiąże się ze znajdującą się w nim od 1420 r., skradzioną w 1991 r., relikwią Drzewa Krzyża Świętego. Według tradycji klasztornej, Unia lubelska z 1569 r. została podpisana w gotyckim refektarzu na parterze klasztoru. Do dzisiaj zachował się krucyfiks, na który była składana przysięga. Prawdopodobnie to ten krucyfiks miał oglądać Jan Matejko przed namalowaniem obrazu przedstawiającego Unię Lubelską. Podczas pożaru w 1575 r. kościół i klasztor uległy  znacznym uszkodzeniom, po których odbudowywano je stopniowo w nowych, nowożytnych formach. Od co najmniej 1586 r. istniał  w klasztorze  nowicjat i studium, które przygotowywało kleryków do kapłaństwa, tzw. Studium Formale – bez prawa nadawania stopni naukowych. Natomiast Studium Generale – z prawem nadawania stopnia lektora i bakałarza filozofii i teologii  – istniało w latach 1644-86 r. Była to więc pierwsza wyższa uczelnia w Lublinie. Biblioteka klasztoru dominikanów słynęła ze swoich zbiorów. Według ocalałych inwentarzy wiadomo, że znajdowały się w niej nie tylko starodruki, ale również różnojęzyczne rękopisy, gromadzone od XIII w., zawierające wykłady naukowe z różnych uczelni zachodnioeuropejskich. W archiwum, gdzie znajdowały się przede wszystkim akta klasztorne, od 1585 r. przechowywano również dokumenty Trybunału Koronnego i sądów rejonowych. Od poł. XVI do poł. XVIII w. w klasztorze istniała też apteka, która służyła również okolicznym mieszkańcom. W latach 1591-94 budynek klasztorny został przebudowany pod kierunkiem architekta Rudolfa Negroniego. Jemu to przypisuje się projekty i wykonanie wystroju architektonicznego I piętra klasztoru oraz remont gotyckiego refektarza ze sklepieniem palmowym na parterze. Przystosowano również piwnice klasztorne do celów użytkowych. Do obecnych rozmiarów klasztor został rozbudowany po 1618 r. Wschodnie skrzydło klasztoru nadbudowano wówczas o kolejne kondygnacje, w systemie „bazylikowym”, często stosowanym w budowanych wówczas polskich klasztorach (m.in. u bernardynów we Lwowie czy u benedyktynek w Jarosławiu). Polegał on na wyniesieniu dachu ponad korytarzem klasztornym, którego ściany wystawały ponad dachy nad celami zakonników. Pod koniec XVII w. budynek klasztoru zyskał formę zamkniętego czworoboku. Nowe skrzydło (południowe) mieszczące bibliotekę  i archiwum,  wznoszone od 1670 r., ukończone na pocz. XIX w., zostało przebudowane w latach 1901-02 według projektu Stanisława Weissa.  Po gruntownej restauracji budynków w połowie XIX w., władze carskie dokonały kasaty klasztoru w 1886 r., po czym budynki zostały przekazane na koszary, a następnie opuszczone. W 1900 r. zdewastowany klasztor przejęło Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności i urządziło tam sierociniec. Dominikanie odzyskali świątynię dopiero w 1938 r. Po II wojnie światowej, pomieszczenia klasztorne jeszcze nie zagospodarowane przez zakonników  były wykorzystywane do celów szkolnych, na internat dla chłopców z Gimnazjum Biskupiego i seminarium  dominikańskiego. Przez pewien czas był tam także dom starców, zakłady rzemieślnicze,  Dom Dziecka, a od 1954 r. Teatr im. Andersena. W latach 2006-2009 przeprowadzono pierwszy etap prac remontowych w klasztorze  (korytarze klasztorne, krużganki, piwnice), a w okresie 2009-2012 miały miejsce rozległe prace remontowe.

Opis

Klasztor usytuowany w pd.-wsch. części Starego Miasta. Jest  architektonicznym elementem zespołu dominikańskiego, a w większej skali staromiejskiego układu urbanistycznego. Stanowi istotną dominantę we wschodniej panoramie miasta - jednym z najważniejszych symboli Lublina.   Klasztor  od północy przylega do kościoła dominikańskiego, od wsch. i pd. wrasta w strukturę zbocza wzgórza staromiejskiego, z pozostałych stron sąsiaduje z tkanką miejską –  Placem Dominikańskim od pd. i podwórzami kamienic przy ul. Dominikańskiej i ul. Jezuickiej od zach. Złożony z czterech, założonych na planie prostokąta skrzydeł o zróżnicowanej ilości kondygnacji  (co wynika z topografii wzgórza)  oraz wysuniętego na pd. trójkondygnacyjnego skrzydła-aneksu z zewnętrzną klatką schodową. Najstarsze skrzydło wsch., oparte o zbocze,   czterokondygnacyjne (od dziedzińca trójkondygnacyjne),  zachodnie, najmłodsze,  dwukondygnacyjne. Między kościołem a skrzydłem pd. dziedziniec tzw. mały (podwórze), w formie wydłużonego prostokąta,  dalej na pd. dziedziniec duży otoczony czterema skrzydłami, na planie zbliżonym do kwadratu. Poszczególne człony budowli przykryte dachami dwuspadowymi, krytymi dachówką ceramiczną,  skrzydło-aneks przykryte blachą płaską ocynkowaną. W dachu skrzydła wsch. lukarny w formie „wolich oczu” w obu połaciach.  Na osi skrzydła pd. sień przejazdowa. Murowany, podpiwniczony. Fundamenty i ściany budynków z cegły ceramicznej pełnej oraz  częściowo z kamienia wapiennego, na zaprawie wapiennej, tynkowane. W dolnych kondygnacjach występują sklepienia kolebkowe (piwnice), kolebkowe z lunetami, krzyżowe, czteropolowe na słupie (kapitularz w parterze skrzydła wsch.) i odcinkowe na belkach. W wyższych kondygnacjach stropy. Więźba dachowa drewniana, zróżnicowana pod względem konstrukcji: krokwiowo-płatwiowa, stolcowa, wieszarowa. Złożony z trzech jednopiętrowych skrzydeł o układzie przeważnie 2,5 traktowym i 1 –traktowego skrzydła pn., stanowiącego domknięcie krużganka  między wirydarzem  a wąskim podwórkiem przy pd. ścianie kościoła. Elewacje, ze względu na różny czas powstania poszczególnych członów budowli, opracowane niejednorodnie.  Przestrzeń wokół małego dziedzińca zamknięta od pn. ścianą kościoła, od wsch. widoczna pozbawiona detalu architektonicznego  trójkondygnacyjna część skrzydła wschodniego z osiowo umieszczonymi prostokątnymi otworami okiennymi, okna drewniane, dwuskrzydłowe, z dwoma  lub trzema kwaterami w każdym skrzydle. W skrajnych osiach otwory wejściowe z drewnianą stolarką drzwiową. Elewacja  pn. skrzydła północnego dwukondygnacyjna, z gzymsem międzykondygnacyjnym i wydatnym gzymsem wieńczącym. W kondygnacji piętra osiowo rozmieszczone otwory okienne, ujęte opaskami.   Okna tylko w dwóch wschodnich otworach, w pozostałych blendy. Na dziedzińcu występuje zieleń w formie rabaty i krzewów.  Elewacje skrzydeł  wokół dziedzińca dużego zorganizowane przęsłowo, opięte pilastrami, między którymi występują podziały ramowe. Skrzydło wschodnie trójkondygnacyjne, sześcioosiowe,  dolna kondygnacja oddzielona gzymsem, na piętrach prostokątne otwory okienne ze drewnianą stolarką dwuskrzydłową z kwaterami, między nimi pilastry.  Całość zamknięta gzymsem wieńczącym. W partii parteru prostokątne otwory okienne (większe niż wyżej) otwór  i  drzwiowy ujęte arkadami. Pozostałe skrzydła dwukondygnacyjnie,  z bogatym detalem architektonicznym. W skrzydłach południowym i północnym przęsła wyznaczone przez arkady z pilastrami, w zachodnim przez szkarpy, przy czym arkady powtórzone są  w  kondygnacji I piętra  tylko w skrzydle południowym, w pozostałych  ich miejsce zastępują pilastry. Bryły rozdzielone gzymsem międzykondygnacyjnym, odcięte gzymsem wieńczącym. W osiach arkad prostokątne otwory okienne i drzwiowe, okna i drzwi drewniane, o tradycyjnych podziałach.   We wschodniej  części dachu skrzydła pd. widoczna trójosiowa, licowana cegłą   kondygnacja i flankowany wieżyczkami szczyt skrzydła-aneksu. Dziedziniec-wirydarz   wyłożony kostką granitową, z elementami zieleni komponowanej – drzew i krzewów. Elewacja „zewnętrzne”:  skrzydło zachodnie opracowana analogicznie do elewacji od strony dziedzińca dużego. Elewacja skrzydła wsch.,  monumentalna, wieloosiowa, podparta w  południowo-wschodniej  części narożną szkarpą, z ryzalitem w części środkowej. Gładko tynkowana,  bez detalu architektonicznego oprócz gzymsu wieńczącego i gzymsu występującego między trzecim a czwartym piętrem. Osie elewacji rozmieszczone nieregularnie (w części pn. zbliżone do regularnych),  tworzone przez  otwory okienne o zróżnicowanej wielkości i formach, generalnie zbliżonych do prostokąta. Nad kilkoma otworami nadokienniki. Elewacje skrzydła – aneksu opracowane w stylu nawiązującym do neorenesansu.  W partii parteru występuje boniowanie, II kondygnacja jest gładko tynkowana, a trzecia licowana cegłą ceramiczną.  Zamknięte gzymsem wieńczącym. Kondygnacje rozdzielone gzymsami, w dolnej – od zach. - trzy otwory drzwiowe, w wyższych prostokątne okna, wysokie w II kondygnacji, mniejsze w najwyższej, w bogatych opaskach. Szczyt zwieńczony narożnymi sterczynami, z których pd.-zach. w formie wykusza o wielobocznym arkadowym trzonie. W drugiej zakrystii malowidła, po 1781, ze scenami Uczczenia relikwii Krzyża Św. przez Jana Kazimierza i Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz ołtarz marmoryzowany  z końca XVIII w., w  krużganku analogiczny ołtarz, w którym krucyfiks z kościoła dominikanów w Żółkwi (może J.G. Pinsel, zapewne po 1754 r.), tam też obrazy dot. dziejów dominikanów, XVII w., w skarbcu ekspozycja cennych szat i naczyń liturgicznych, m.in. srebrne  monstrancje, XVII w., kielich, 2 ćw. XVIII w., krucyfiks z kości słoniowej,  XVIII w. (?), iluminowane księgi chórowe, XVI-XVII w.  W skarbcu przechowywany jest też krucyfiks  zwany Krzyżem Unii Lubelskiej, na  który, według tradycji zaprzysiężono  unię polsko-litewską w dniu 1 lipca 1569 r.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Część pomieszczeń, w tym skarbiec, jest dostępna, klauzura poza możliwością zwiedzania.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 23 maja 2024 r.