Historia obiektu

Początki historii gmachu będącego od końca lat 20. XIX w. siedzibą lubelskich władz miejskich należy wiązać z zakonem oo. Karmelitów Bosych. W 1610 r. zapadła decyzja biskupa krakowskiego o sprowadzeniu do Lublina zakonników, którzy do czasu wzniesienia własnej świątyni i klasztoru zostali osadzeni przy kościele szpitalnym św. Ducha. Karmelici starając się o siedzibę pozyskali jedną z kamienic przy obecnej ulicy Świętoduskiej. Zamienili ją następnie z prepozytem kościoła św. Ducha na przynależne szpitalowi grunty znajdujące się między świątynią a Bramą Krakowską. W świetle powstałych dotychczas opracowań można wywnioskować, że odbyło się to w niejasnych okolicznościach i bez zgody władz miejskich, również będących prowizorami szpitala, czyli dysponentami przynależnych mu nieruchomości, którzy na tym samym terenie i w tym samym czasie planowali wznieść nowy ratusz. Ostatecznie, w 1613 r. położono kamień węgielny pod budowę nowej świątyni pw. Najświętszej Marii Panny Szkaplerznej, a w 1619 r. miała miejsce konsekracja. Autorstwo projektu przypisuje się Jakubowi Tremenzelowi. Rozplanowanie i wygląd założenia karmelickiego jest znane dzięki zachowanym materiałom kartograficznym oraz ikonograficznym. Na podstawie Planu Bekiewicza z ok. 1650 r. można ustalić rzut i bryłę kościoła oraz klasztoru, a dokładniejszy wystrój architektoniczny przedstawia obraz pożaru Lublina w 1719 r., który znajduje się w kościele dominikanów. Wygląd zespołu od strony fasady znany jest z późniejszych czasów. Ilustracje z początku XIX w. przedstawiające wylot ulicy Krakowskie Przedmieście w kierunku Bramy Krakowskiej ukazują w perspektywicznym widoku także zespół karmelicki. W ujęciu Leona Urmowskiego z 1814 r. oraz powtarzającej je grafice Fryderyka Dietricha z lat 1820-1821 widzimy front kościoła. Jest to jednak stan zabudowań po pożarze ulicy Korce w 1803 r., w wyniku którego zarówno kościół, jak i klasztor uległy spaleniu, a zakonnicy przenieśli się do klasztoru karmelitanek bosych. Na ilustracjach wyraźnie widać, że obiekt już od dłuższego czasu popada w ruinę. W chwili utworzenia Królestwa Kongresowego, Lublin stał się największym po stolicy ośrodkiem miejskim i zyskał zainteresowanie namiestnika gen. Józefa Zajączka, który odwiedzając podupadłe i zrujnowane miasto nakazał podjąć szereg działań służących jego odbudowie i rozbudowie. W pierwszej kolejności uporządkowano stan i sieć dróg oraz zajęto się siedzibą dla nowo powołanego Urzędu Municypalnego. W okresie zaboru austriackiego władze miejskie zajmowały pomieszczenia w zabudowaniach wchodzących w skład kompleksu pojezuickiego, opuszczonego przez zakonników po kasacie w 1773 r. i zupełnie już zaniedbanego. Podczas wizyty w Lublinie, generał Zajączek, co wskazano w sprawozdaniu prezesa Komisji Województwa Lubelskiego z przeprowadzonych w mieście prac renowacyjnych, „nie aprobował ani dawnego hauptwachu [ratusza], ani jego położenia, a po bytność swą ostatnią w upłynionej jesieni oświadczył prezesowi, iżby wypadało inne miejsce obmyślić.” W sprawozdaniu można przeczytać następnie, że koszt renowacji dotychczasowej siedziby będzie bardzo wysoki, a nadal „będzie niedogodna i brzydka.” Generał Zajączek „oglądając miasto polecił, iżby pustki kościoła i klasztoru niegdyś po karmelitach upiększyć przynajmniej, żeby położone w najpryncypalniejszym miejscu miasta nie raziły tak swoją brzydotą.” Tak powstał pomysł ich zakupu i zaadaptowania na magistrat. Przebudowę prowadzono w latach 1827-1828 wg projektu Aleksandra Groffe i pod nadzorem budowniczego wojewódzkiego Jakuba Hempla, który sam także opracował koncepcje odbudowy, zostały one jednak odrzucone z uwagi na zbyt duży rozmach i koszty. Projekty Hempla zachowały się, a wraz z nimi cenna inwentaryzacja zabudowań klasztornych, pozwalająca na rozpoznanie nieistniejącego obecnie obiektu. Zgodnie z projektem Groffego gmach otrzymał skromną neoklasycystyczną szatę, której głównym akcentem był sześciokolumnowy portyk oraz prosta w formie wieża. W obiekcie funkcjonowały także m. in. odwach, stajnie, resursa kupiecka. Do końca XIX wieku, a następnie do wybuchu II wojny światowej, ratusz przechodził bieżące remonty. Wskutek bombardowania w 1939 r. całkowitemu zniszczeniu uległy boczne i tylne skrzydło, a korpus został poważnie uszkodzony. Bryłę odbudowaną w latach 1947-1952 wg projektu Ignacego Kędzierskiego ratusz prezentuje do dzisiaj.

Opis obiektu

Nowy Ratusz jest położony w południowo-wschodnim narożniku szerokiej parceli o nieregularnym kształcie położonej u zbiegu ulic Krakowskie Przedmieście i Lubartowskiej, na zachód od Starego Miasta. Gmach jest skierowany reprezentacyjną fasadą na południe otwierając się majestatycznie na Plac Łokietka i stanowi jednocześnie zamknięcie widokowe ulicy Królewskiej. Od zachodu przylega w zwartej zabudowie do kościoła pw. św. Ducha. Za budynkiem ratusza, w miejscu zniszczonych skrzydeł klasztornych oraz częściowo cmentarza znajduje się parking dla pracowników, do którego równolegle przebiega ulica Bajkowskiego.  Odcina ona przestrzeń historycznego ogrodu karmelickiego, który sięgał aż do dzisiejszej ulicy Wodopojnej. Ratusz wzniesiono na planie odwróconej litery „L”, z wykorzystaniem układu nawy głównej oraz zachodniego rzędu kaplic dawnego kościoła karmelitów. Obiekt murowany z cegły pełnej, ceramicznej, obustronnie tynkowany. Bryła jest masywna, zwarta, dwuczłonowa, z wyniesionym ponad korpus główny pseudoryzalitem w elewacji frontowej, poprzedzonym kolumnowym portykiem dźwigającym balkon. Do gmachu prowadzą kilkustopniowe schody. Główny masyw ratusza wieńczy prostopadłościenna strzelista wieża z latarnią, nakryta dachem namiotowym. Poszczególne człony obiektu pod płaskimi trójspadowymi dachami miedzianymi, zbiegającymi się przy północnej ścianie wieży. Ratusz posadowiono na wysokim gładkim cokole, co stanowi element wspólny wszystkich elewacji. Podobnie boniowanie, które zdobi każdą ze ścian na wysokości pierwszej i drugiej kondygnacji, trzecia opracowana gładko. Podziały poziome wyznaczają proste gzymsy w formie listwy, lekko profilowanej na wysokości drugiej kondygnacji. Całość wieńczy belkowanie z masywnym fryzem konsolkowym przerwanym na odcinku pseudoryzalitu. Otwory okienne opracowane analogicznie w całym obiekcie, rozplanowane w symetrycznym układzie nadającym rytm elewacjom. W parterze prostokątne, piętro wyżej zamknięte półkoliście, ujęte wspólną arkadą, w płaszczyźnie nieco cofniętej względem lica elewacji. Przestrzeń pomiędzy nimi wypełniają płyciny w formie leżącego prostokąta. W trzeciej kondygnacji otwory okienne znajdują się na osi z niższymi, w formie stanowią powtórzenie okien parterowych. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana o podziałach historycznych. Elewacja frontowa o reprezentacyjnym charakterze, siedmioosiowa. Wejście na osi głównej, poprzedzone szerokim na trzy osie portykiem wspartym na czterech kolumnach w porządku toskańskim, dźwigającym balkon obwiedziony tralkową balustradą. Powyżej pseudoryzalit przechodzi w kwadratowy masyw wieży z trzema półkolistymi oknami na osiach, na nim taras z metalową balustradą wspartą na murowanych słupkach. Wyższa bryła wieży znacznie węższa, prostopadłościenna, z jednym półkoliście zamkniętym oknem na osi, u szczytu obwiedziona metalową balustradą zabezpieczającą niewielki taras otaczający główny prostopadłościenny korpus wieży zwieńczony latarnią nakrytą namiotowym daszkiem z kulą i wspartej na niej chorągiewce przedstawiającej koziołka – godło Lublina. Ta część wieży o konstrukcji drewnianej. Wystrój architektoniczny pozostałych elewacji opracowany analogicznie. Wschodnia pięcioosiowa z osią skrajną nieco cofniętą od lica ściany, północna dwuosiowa z jedną osią wyznaczoną płycinami powtarzającymi kształt otworów okiennych. Elewacje podwórzowe czteroosiowe, w północnej znajduje się wejście do bocznej klatki schodowej. Wnętrze ratusza zorganizowane wzdłuż osi głównej biegnącej przez reprezentacyjny westybul i główną klatkę schodową. Obydwa skrzydła są dwutraktowe. Większość pomieszczeń zaprojektowano w układzie amfiladowym, dostosowano do potrzeb pomieszczeń biurowych.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wstęp do wnętrza w godzinach pracy Urzędu Miasta Lublin. W przestrzeni westybulu i głównej klatki schodowej funkcjonuje galeria wystaw czasowych otwarta dla zwiedzających.

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 20-03-2024 r.