Historia

Cmentarz grzebalny w Wąsoszu został założony w 1804 roku, w północno zachodniej części osady, poza zabudowaniami. Około 1910 roku na jego terenie zbudowano mauzoleum rodziny Karczewskich i Kozłowskich. We wnętrzu zachowały się krypty, z których część oznaczona została kamiennymi tablicami przywołującymi pamięć o spoczywających tu członkach rodziny. W kryptach został pochowany Feliks Abdob Sabin Kozłowski (1837-1912) właściciel dóbr Bęćkowo i Tarachy oraz jego żona Wanda Martyna Andrea z Klimontowiczów Feliksowa Kozłowska (1844-1920). Jak głosi fragment epitafium: „ZGINĘŁA ŚMIERCIĄ TRAGICZNĄ PODCZAS INWAZJI/ BOLSZEWICKIEJ PRZESZYTA BAGNETEM NAJEŹDZCY/ DNIA 28 LIPCA 1920 R. PRZEŻYWSZY LAT 75/ CZEŚC JEJ ZACNEJ DUSZY”. W mauzoleum rodzinny pochowane zostały także ich dzieci: Jan Kozłowski (1844-1920), właściciel Bęćkowa, który zginął wraz z matką podczas najazdu bolszewickiego, Józefa Elżbieta z Kozłowskich Ossowska (1876-1926) i Wanda z Kozłowskich Karczewska (1874-1935), odznaczona Krzyżem Niepodległości (odznaczenie ustanowione w dwudziestoleciu międzywojennym, przyznawane osobom, które czynnie przysłużyły się do odzyskania niepodległości Polski). W miejscu jej pochówku została umieszczona tablica pamiątkowa poświęcona również małżonkowi Stefanowi Karczewskiemu (1869-1899), herbu Jasieńczyk, prawnikowi, pochowanemu na cmentarzu w Smoleńsku. Umieszczona na niej inskrypcja przywołuje też pamięć o zmarłym mężu: „NAJSZLACHETNIEJSZEGO Z LUDZI NAJWYBITNIEJSZEGO DZIAŁACZA/ NARODOWO – SPOŁECZNEGO WŚRÓD POLAKÓW NA OBCZYŹNIE/ TWÓRCY BIBLIOTEKI POLSKIEJ W SMOLEŃSKU/ NIESTRUDZONEGO OPIEKUNA ZESŁAŃCÓW POLITYCZNYCH/ ZASNĄŁ W BOGU DNIA 3 KWIETNIA 1899 R. W PÓŁTORA/ MIESIĄCA PO ŚLUBIE W WIEKU LAT 30. SPOCZYWA NA/ CMENTARZU RZ. KATOLICKIM W SMOLEŃSKU/ POKÓJ JEGO ŚWIETLANEJ DUSZY/ JA CIEBIE KOCHAM WSZYSTKIEM CO JEST WE MNIE/ DUCH MÓJ JAK ANIOŁ OTACZA CIĘ WSZĘDZIE/ TCHNIENIE ME KAŻDE, KAŻDA MYŚL CO ZE MNIE/ DLA CIEBIE BYŁA I BĘDZIE – ŻONA”. Rodowe kaplice grobowe były swego rodzaju wyznacznikiem statusu społecznego, podkreślały znaczenie jej fundatorów. Na cmentarzu w Wąsoszu, znajduje się jeszcze jedna kaplica grobowa, ufundowana przez rodzinę Bzurów. 

Opis

Kaplica usytuowana na wzniesieniu, po północnej stronie alejki, ustawiona do niej szczytem. Kaplica murowana z cegły wyrobionej z betonu, na dość wysokim fundamencie z kamienia polnego. Założona na rzucie prostokąta. Przy dłuższych elewacjach bocznych znajdują się części nadziemne krypt murowane z kamienia polnego, przykryte betonowa wylewką. Kaplica przykryta dachem dwuspadowym, pokrytym betonową dachówką. Elewacja frontowa z prostokątnym wejściem zakończonym łukiem pełnym z kluczem, zaakcentowany pionowym ułożeniem cegieł. Drzwi dwuskrzydłowe, drewniane. Naroża oszkarpowane. Elewacja zwieńczona trójkątnym szczytem otoczonym profilowanym gzymsem, w polu półkolisty otwór okienny. W elewacjach bocznych widoczne trzy ceglane łuki. W elewacji tylnej znajdują się dwa otwory okienne w kształcie nieregularnych czworoboków. Elewacje wieńczy trójkątny szczyt, w którego polu prostokątne okno zakończone półłukiem. Kaplice obiega wydatny, profilowany gzyms wieńczący. Do wnętrza mauzoleum prowadzą drewniane schody. Przy wejściu znajduje się miejsce przeznaczone na lampion. W ścianach bocznych, w dwóch rzędach po trzy zamurowane nisze. Na części z nich znajdują się tablice epitafijne wykonane z piaskowca, o dekoracyjnym liternictwie. 

Kaplica dostępna jest z zewnątrz. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, Oddział Terenowy w Białymstoku, 11.07.2025 r.