Historia

Pod koniec XVIII w. Hugo Kołłątaj wzniósł w Michałowicach drewniany dwór. Michałowice należały do rodziny Kołłątajów przez większość XIX w. (z wyjątkem lat 1794-1811, kiedy przejął je rząd austriacki i wydzierżawił Józefowi Trojanowskiemu). Pod koniec XIX w. Michałowice odkupił Tadeusz Radwan Dąbrowski, syn Józefa, majora wojsk polskich z czasów Królestwa Kongresowego, powstańca z 1830 roku. Na miejscu drewnianego dworku Kołłątaja Dąbrowski, wraz z żoną, Marią z Rostworowskich, wznieśli nowy dwór, którego zaprojektowanie powierzono Teodorowi Talowskiemu. Do czasu ukończenia budowy w 1897 roku Dąbrowscy mieszkali w drewnianym dworku po rodzinie Kołłątaja, potem stary dworek rozebrano. Równolegle z dworem wzniesiono zespół folwarczny składający się z murowanej stajni i drewnianego spichlerza prawdopodobnie także według projektów Talowskiego.

Dwór michałowicki był świadkiem ważnych wydarzeń historycznych. W czasie walk o niepodległość na początku XX wieku przez Michałowice prowadziła trasa I Kompani Kadrowej Strzelców Józefa Piłsudskiego pod dowództwem porucznika T. Kasprzyckiego. Rodzina Dąbrowskich szczyciła się pięknymi tradycjami narodowymi. Salon michałowickiego dworu był więc miejscem częstych dyskusji o najaktualniejszych sprawach narodowych i społecznych, a młodzież wychowywana była w duchu patriotycznym. W czasie I wojny światowej dwór służył jako lazaret dla wojska, a po II wojnie światowej został znacjonalizowany. Użytkowany był jako biura i magazyny GS. Dwa pomieszczenia najmowane były przez tamtejszy Bank Spółdzielczy. Dwór ulegał stałej dewastacji, aż do pożaru w 1979 roku, który zamienił go w ruinę. W połowie lat 80. dwór zakupiła rodzina Lorenzów. Od tego momentu trwa przywracanie historycznej siedzibie Dąbrowskich jej dawnego piękna.

Opis

Założenie dworskie położone jest w południowo-wschodnim krańcu wsi na wschód od płynącej nieopodal rzeki Dłubnia oraz lokalnej drogi prowadzącej do Młodziejowic. Znajdujący się w środkowej, najwyżej położonej części parku, dwór zaprojektowany został tak, że wieża/baszta znajdująca się w jego południowo-zachodniej części leży dokładnie na osi wewnętrznej, prywatnej dróżki prowadzącej do dworu. Zbudowany na rzucie w kształcie litery L posiada nieregularną, mocno rozczłonkowaną bryłę poprzez wkomponowane liczne przybudówki, wieżę, ogromną loggię i ryzality.

Wnętrza rozmieszczone są swobodnie, a czytelny podział funkcjonalny podkreślony jest odrębnym stylem. Część mieszkalna utrzymana została w duchu renesansowym, gospodarcza mieściła się w skrzydle „gotyckim”. W skrzydle tylnym znajduje się przybudówka mieszcząca, oprócz baszty, kaplicę z trójbocznie zamkniętym prezbiterium. We frontowej fasadzie wyróżnia się ryzalit boczny, obejmujący salon. Jest on zwieńczony trójkątnym szczytem z kamiennymi sterczynami i tablicą z tarczami herbowymi Dąbrowskich: Radwan i Nałęcz. Oprócz skomplikowanego układu bryły, malowniczości budowli dodają zastosowane w fasadach efekty fakturalne, polegające na niezwykle dekoracyjnym łączeniu różnych materiałów. Budynek posadowiony został na cokole z kamienia łamanego, powyżej cegłę, stanowiącą główny materiał budowy fasady, połączono z kamiennymi elementami dekoracyjnymi: poziomym gzymsem, pseudoboniowaniem w narożach, a przede wszystkim malowniczo rozwiązanymi formami trójkątnych szczytów wieńczących ryzality z elementami neorenesansowymi i neogotyckimi.

Wokół dworu rozpościera się duży park, który istniał już za życia Hugona Kołłątaja. Przekomponowany przy wykorzystaniu naturalnych walorów bogatego w skarpy i tarasy terenu reprezentuje typ romantycznego parku krajobrazowego. Oprócz przeważających w parku akacji, znajduje się tu jeden z największych i najstarszych w Polsce okazów derenia właściwego w formie krzaczastej, uznany za pomnik przyrody.

W jubileuszowej edycji konkursu Zabytek Zadbany w 2025 roku zespół dworsko-parkowy w Michałowicach zdobył nagrodę główną w kategorii „rewaloryzacji przestrzeni kulturowe i krajobrazu (w tym założenia dworskie i pałacowe)”.

Dwór jak i pozostałe obiekty założenia są własnością prywatną i są niedostępne dla zwiedzających.

Oprac. Grzegorz Młynarczyk, OT NID w Krakowie, 01-12-2015 r.