Historia obiektu

Początki istnienia dzisiejszego założenia zieleni datuje się na ok. 2. połowę XVIII w., kiedy to z inicjatywy płk. Karla Friedricha von Krahna, na należących do niego ziemiach (zwyczajowo nazywanych przez miejscową ludność Wymyślanką, położonych w bezpośrednim sąsiedztwie miasta), założone zostało miejsce wypoczynku dla jego rodziny. W wyniku zawarcia związku małżeńskiego córki płk. Krahna – Szarloty, wskazany teren stał się własnością rotmistrza Korwin-Wierzbickiego. Z jego to inicjatywy obszar ten uległ przekształceniu i na cześć żony rotmistrza nazwany został „Charlottenthal”. W 1. połowie XIX w. Wymyślanka (w drodze kupna) została nabyta przez Józefa Liszczeńskiego oraz Eliasza Chytreusza.

Na wschód od Wymyślanki znajdował się drugi majątek. Obszar ten, położony wzdłuż potoku Jamny, początkowo stanowił własność Jana Fryderyka Neumanna. Od 2. połowy XVIII w. przechodził on w ręce kolejnych właścicieli (odpowiednio m.in.: Eliasz Tertoła, Antoni Koch, Józef Liszczeński, który przyłączył wskazany teren do Wymyślanki, Karol Galli, Franc Liwowski, Adolf Horzela, Bernard Brück, Hausius z Dolnego Śląska, Wawrzyn Strzoda, August Winkler). W 2. połowie XIX w. fragment przywołanego terenu (związany z późniejszą strzelnicą) wraz z Wymyślanką stał się własnością miasta, które z czasem, sukcesywnie, dokupiło także przylegające do nich odrębne nieruchomości oraz połączyło je z centrum miejscowości za pomocą alei (określonej mianem „promenady”). W 1. połowie XX w. do wskazanego terenu przyłączono pozostałą część ziemi, położoną wzdłuż potoku Jamny, a powiązaną ze wspomnianą „promenadą”. Cały obszar następnie przekształcono w ogólnodostępne założenie zieleni, o funkcji rekreacyjnej (znane dzisiaj jako Park Planty). Istotne zmiany w jego obrębie miały miejsce po zakończeniu I wojny światowej, kiedy to nastąpiło powiększenie powierzchni parku.

Opis obiektu

Park Planty położony jest w kierunku południowo-zachodnim względem rynku, stanowiącego historyczne centrum miasta Mikołowa i współcześnie został podzielony na dwie części – tzw. Duże Planty oraz Małe Planty. Jego granice, od północy i częściowo od wschodu, wyznaczają potok Jamna, zasięg ul. Górniczej, Planty oraz Karola Miarki, jak również zabudowa jedno i wielorodzinna. Od południa natomiast linia zabudowy oraz przebieg ul. Konstytucji 3 Maja. Od zachodu spotyka się pojedyncze budynki mieszkalne. Powierzchnia całego parku obejmuje obecnie ok. 11 ha (niegdyś wynosiła ona ok. 13 ha). Obiekt stanowi przykład założenia swobodnego, do ukształtowania którego wykorzystano m.in. zastaną sytuację terenową (naturalne spadki terenu) oraz występującą pierwotnie roślinność.

Początek istnienia, a tym samym kształtowania obiektu należy wiązać z postacią płk. Krahna, który to w 2. połowie XVIII w., na obszarze o powierzchni ówczesnych ok. 70 mórg ziemi, posadził drzewa i rozpoczął urządzać teren, przeznaczony na wypoczynek dla swojej rodziny. W jego sąsiedztwie wzniósł także wiatrak, a następnie obok niego polecił wybudować dom dla młynarza. Za dalszy rozwój wskazanego obszaru odpowiedzialny był już rotmistrz Korwin-Wierzbicki, który poślubił córkę Krahna i od jej imienia nazwał ów teren „Charlotten-Thal” – „Dolina Charlotty” (przez miejscową ludność z czasem określany jednak mianem Wymyślanki – ta zwyczajowa nazwa utrwaliła się i została przyjęta do powszechnego użytku). Za czasów rotmistrza w obrębie założenia (lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie) wzniesiony został m.in. grobowiec rodzinny – z czasem uszkodzony, a po latach zniszczony. W terenie ustawiono również pamiątkowy kamień, z wyrytymi inicjałami oraz nazwą obiektu. Kamień ten mógł zostać także posadowiony w 2. połowie XIX w. z inicjatywy działającego wówczas w mieście Stowarzyszenia Upiększania Mikołowa. Opracowania odnoszące się do tego zagadnienia podają sprzeczne informacje w tym zakresie. Wyryte na wspomnianym kamieniu daty i inskrypcje mogą jednak odnosić się do działalności Stowarzyszenia (jak np. zapis „V.V.N. 1865” tłumaczony jako skrót od jego nazwy oraz okresu założenia – „Verschönerungsverein Nicolai 1865”), co świadczyłoby o poprawności treści przedstawionych w drugiej informacji.

W 1. połowie XIX w. Wymyślanka wraz z pobliskim terenem stała się własnością Józefa Liszczeńskiego oraz Eliasza Chytreusza, którzy między sobą dokonali jej stosownego podziału. Liszczeński zatrzymał wówczas samą Wymyślankę, a Chytreusz otrzymał ziemię związaną z wiatrakiem.

W kierunku wschodnim od Wymyślanki znajdował się drugi fragment obszaru, w obrębie którego powstał późniejszy park. Zajmująca powierzchnię ok. 138 mórg posiadłość położna była nad potokiem Jamna. Jej pierwszym właścicielem był Jan Fryderyk Neumann, który sprzedał ją w 2. połowie XVIII w. Eliaszowi Tertole. W 1. połowie XIX w. wskazany fragment obszaru, razem z wcześniej pozyskaną Wymyślanką przeszedł w ręce wspomnianego Józefa Liszczeńskiego. W następujących po sobie latach, tereny te miały jeszcze kilku dysponentów, by wreszcie w 2. połowie XIX w. częściowo stać się własnością miasta. W 1868 r. August Winkler (ówczesny właściciel nieruchomości) odstąpił bowiem Wymyślankę razem z fragmentem terenu (gdzie z czasem wybudowano strzelnicę) miastu, które to z zamiarem utworzenia przestrzeni do rekreacji następnie rozpoczęło także pozyskiwanie sąsiednich gruntów. W 1895 r. (z inicjatywy działającego w Mikołowie Towarzystwa Upiększania Miasta) zapoczątkowano budowę drogi (tzw. „promenady”), mającej na celu dogodne skomunikowanie Wymyślanki z centrum miejscowości. Istniejący wówczas nasyp ziemi, położony w rejonie potoku Jamny połączono z pobliskimi zakupionymi oraz wydzierżawionymi pasami ziemi. W 1919 r. przywołane tereny powiększono o pozostałe nieruchomości sąsiadujące z Wymyślanką. W ten sposób utworzono przestrzeń, która to zwyczajowo dała początek do istnienia komponowanego układu zieleni.

Sam park (Duże Planty), ukształtowano w oparciu o zastaną sytuację terenową oraz warunki siedliskowe, które stały się głównymi wytycznymi przy tworzeniu koncepcji jego zagospodarowania. Do programu założenia włączony został wspomniany, naturalnie występujący w terenie potok, jak również związana z nim roślinność (w tym ta o charakterze łęgowym – łęg jesionowo-olszowy).

Na postać założenia duży wpływ miały naturalne spadki terenu (układ rozdzielonych kotlinami skarp, opadających w kierunku północnym i północno-zachodnim), które pozwoliły na wykształcenie się poszczególnych osi widokowych. Dzięki temu, m.in. w zagłębieniach terenu sąsiadujących z potokiem utworzono polany, tworzące powiązania widokowe z poszczególnymi skarpami, jak również z samym potokiem. Miały one też wpływ na powstanie i rozwiązanie przebiegu konkretnych fragmentów układu komunikacyjnego. Sytuacja ta widoczna jest zwłaszcza w rejonie Dużych Plant, gdzie główne ciągi piesze poprowadzone zostały w dolnych i górnych fragmentach zachowanych skarp. Do wytyczonych w sposób swobodny dróg doprowadzono boczne odcinki, posiadające także przebieg nawiązujący do naturalnych rozwiązań. Wejścia do tej części obiektu wyznaczono od strony ul. Górniczej i Konstytucji 3 Maja, a także zabudowy wielorodzinnej, usytuowanej w kierunku północnym, północno-zachodnim. Wydłużony kształt założenia został uwarunkowany przez obecność przywołanej urozmaiconej rzeźby terenu oraz potoku.

W 1 połowie XX w. w obiekcie utworzono strzelnicę oraz wybudowano dom z Halą Strzelecką. Wzniesiono także Obserwatorium Magnetyczne dla potrzeb górniczych. Powstał brodzik z placem kąpielowym dla dzieci oraz stadion, jak również altana koncertowa. Zlokalizowano tam też szklarnię wraz z towarzyszącym jej zapleczem i domem dla ogrodnika. W okresie tym rozbudowano istniejący ogród jordanowski i zastąpiono drewniane mosty (wytyczone nad potokiem), murowanymi konstrukcjami. Układ komunikacyjny został uzupełniony o kamienne, reprezentacyjne schody.

W terenie sukcesywnie pojawiały się też nowe nasadzenia, np. pod postacią drzew, czy krzewów. Stanowiły one uzupełnienie występujących uprzednio roślin, które włączono do programu parku. Spośród zachowanych egzemplarzy, wyróżnić należy rodzaje drzew i krzewów, takie jak: Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec), Alnus (olsza), Betula (brzoza), Carpinus (grab), Fagus (buk), Fraxinus (jesion), Populus (topola), Quercus (dąb), Rhododendron (różanecznik), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa), Salix (wierzba), Tilia (lipa), Ulmus (wiąz).

Współcześnie w środkowej części parku znajduje się wybudowany po II wojnie światowej ośrodek harcerski (tzw. Domek Harcerski) wraz z boiskiem oraz tereny rekreacyjne (z rozwiniętą infrastrukturą sportową, taką jak np. kort tenisowy czy odkryta pływalnia).

W 2. połowie XX w. w miejscu istniejącej restauracji parkowej wybudowano basen, którego obecność przyczyniła się do znacznego zniekształcenia pierwotnego układu kompozycji parkowej.

Po 1945 r. do parku wprowadzono też oświetlenie, jak również przebudowano istniejące drogi (co skutkowało też wprowadzeniem do założenia nawierzchni asfaltowych) i schody. Wtedy także dokonano wymiany elementów małej architektury (np. ławki). W 2. połowie XX w. w obiekcie wybudowano plac zabaw, a nieco później dwa stawy. Pierwszy z nich o zarysie linii brzegowej zbliżonej do trójkąta i powierzchni ok. 9 a, usytuowano w sąsiedztwie ul. Górniczej. Drugi, zajmujący obszar ok. 4 a, został zlokalizowany w północno-środkowym fragmencie.

Obszar Małych Plant (nazwany początkowo „Neue Promenade” – „Nową Promenadą”, urządzony przypuszczalnie w 2. połowie XIX w.), nie posiadał już tak rozbudowanej rzeźby terenowej. Niewielkie wzniesienia występowały jedynie w jego północno-wschodnim i południowym fragmencie. Historycznie, w obrębie tej części założenia ukształtowano przestrzeń o charakterze reprezentacyjnym. Główne wejście na teren obiektu wytyczono od strony dzisiejszej ul. Karola Miarki (współcześnie obecne są one także od strony ul. Planty i Górniczej) i podkreślono je za pomocą murowanej bramy.

Podstawowy składnik kompozycji tego fragmentu założenia, stanowił staw wraz z umieszczonym nad jego brzegiem mostem, być może pełniącym również funkcję swoistej platformy widokowej. Nasadzenia (reprezentowane głównie przez grupy drzew i krzewów) przybrały swobodną postać. Innym istotnym elementem kojarzonym z tą przestrzenią, stało się także wnętrze (wytyczone w południowej części), w obrębie którego ustawiono rzeźbę. Wokół niej posadzono grupy krzewów (w tym egzemplarze szczepione na pniu) oraz rośliny obwódkowe.

Obecnie fragment ten przeznaczony jest do aktywności czynnej i biernej. Na jego terenie wybudowano plac zabaw oraz tężnię. Obiektom tym towarzyszą elementy małej architektury (np. ławki i podpory pod pnącza).

Ze względu na pełnioną funkcję, jego teren jest dostępny bez ograniczeń, przez wszystkie miesiące w roku (z wyłączeniem poszczególnych fragmentów, przeznaczonych na ośrodek rekreacyjny).

Park jest dostępny przez cały rok.

Autor noty: Opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 05-04-2024 r.