Aż do połowy XVIII stulecia miejscowa społeczność żydowska podlegała kahałowi w Ciechanowie. Zatargi między chrześcijańskimi a żydowskimi mieszkańcami miasta doprowadziły do interwencji Komisji Dobrego Porządku, która w 1776 roku nakazała usunięcie Żydów z Mławy.

Pod zaborem pruskim Żydzi ponownie zaczęli osiedlać się w Mławie — w 1808 roku było ich już ponad 130 (15% ogółu ludności). Przybysze pochodzili głównie z okolicznych miejscowości. Prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku wzniesiono w Mławie pierwszą, drewnianą, synagogę. W okresie Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego) władze postanowiły utworzyć w Mławie „rewir żydowski”, w rejonie ulic Warszawskiej, Bóżniczej, Ostatniej, Koziej i Szewskiej (1824). Decyzja ta natrafiła na opór społeczności i w konsekwencji w 1833 roku przerwano rugowanie Żydów do wyznaczonej dla nich dzielnicy. Głównym zajęciem mławskich Żydów były handel i rzemiosło, głównie krawiectwo, szewstwo i piekarstwo. Bliskość granicy z Prusami powodowała, że wielu z nich zajmowało się też kontrabandą. Kupcy mławscy czerpali dochody z dostaw dla garnizonu rosyjskiego. Na ożywienie handlu wpłynęło otwarcie w 1877 roku Kolei Nadwiślańskiej, łączącej Mławę z Warszawą. W sąsiedztwie dworca kolejowego żydowscy przedsiębiorcy otworzyli hotele i restauracje.

W XIX wieku ludność żydowska Mławy pod względem religijnym coraz wyraźniej dzieliła się na ortodoksów i chasydów. W latach 80. trzyipółtysięczna społeczność stanowiła już 51% wszystkich mławian, jednak od końca XIX wieku wielu mławskich Żydów zaczęło opuszczać rodzinne miasto i przenosić się do Warszawy albo emigrować do Niemiec czy Stanów Zjednoczonych. W 1904 roku w Mławie powstał pierwszy klub syjonistyczny.

W odrodzonej Polsce systematycznie malał odsetek Żydów wśród ludności Mławy — w 1931 roku stanowili oni już tylko 32% mieszkańców dwudziestotysięcznego miasta. W okresie międzywojennym do żydowskich właścicieli należała większość zakładów przemysłowych w Mławie (między innymi młyny parowe, fabryka atramentu, gilz i pudełek do papierosów oraz zakłady cementowe) oraz większość mławskich sklepów i zakładów rzemieślniczych.

W latach 20. utworzono w Mławie oddział Betaru, syjonistycznej organizacji młodzieżowej, prowadzącej szkolenie wojskowe przygotowujące do walki o państwo żydowskie w Palestynie. Dużymi wpływami cieszył się także lokalny oddział ortodoksyjnej Agudy. Żydzi mławscy brali żywy udział w życiu publicznym: w 1916 roku w 24-osobowej Radzie Miejskiej zasiadało 11 przedstawicieli społeczności, w 1928 — 8, 1934 — 3.

Dzieci żydowskie w Mławie uczyły się w licznych chederach, a starsza młodzież od 1917 roku mogła uczęszczać do koedukacyjnego gimnazjum żydowskiego, założonego przez syjonistów. W mieście działały cztery żydowskie biblioteki. Od początku XX wieku duże ożywienie do życia kulturalnego mławskich Żydów wniosło syjonistyczne towarzystwo Ha-Zomir.

Jesienią 1939 roku wielu Żydów z Mławy uciekło w kierunku Warszawy lub na wschód na tereny pod okupacją sowiecką. Po zajęciu miasta Niemcy spalili synagogę (jej ruiny rozebrano w latach 1942–1943). Po włączeniu Mławy do Rzeszy w październiku okupanci rozpoczęli deportacje Żydów do Generalnego Gubernatorstwa. Getto w Mławie zostało utworzone przez Niemców w grudniu 1940 roku, a jego powstanie poprzedziło wysłanie 3 tysięcy Żydów do obozu przejściowego w Działdowie. Po tej akcji w mieście pozostało 2,5 tysiąca Żydów, którzy zostali przesiedleni do getta obejmującego ulice: Warszawską, Długą, Płocką oraz Szewską. Do maja 1941 roku miało ono charakter otwartej dzielnicy, w której uwięziono ponad 6 tysięcy osób pochodzenia żydowskiego z Mławy oraz przesiedleńców z innych miejscowości północnego Mazowsza. W listopadzie 1942 roku getto mławskie przestało istnieć, a jego więźniów wywieziono do niemieckich nazistowskich obozów zagłady: starzy i chorzy zostali deportowani do Treblinki, pozostali do Auschwitz. Po wojnie do miasta powrócili nieliczni ocaleni. Powstał Komitet Żydowski, w którym zarejestrowanych było 20 osób, z których większość niebawem wyjechała.

Opis

Mławska społeczność żydowska posiadała dwie nekropolie.

Nowy cmentarz żydowski w Mławie powstał po zamknięciu, prawdopodobnie w 1884 roku, dotychczasowej nekropolii żydowskiej. Znajduje się kilkaset metrów dalej, przy ulicy Warszawskiej. Przed drugą wojną światową cmentarz otaczał mur z czerwonej cegły. Ostatni znany pochówek odbył się tu w 1942 roku. Podczas okupacji Niemcy zdewastowali cmentarz, wyrywając większość macew. Po wojnie na cmentarzu pochowano ekshumowane szczątki kilkudziesięciu ofiar niemieckich egzekucji — upamiętniające ich pomniki zostały wkrótce zniszczone przez nieznanych sprawców. Powojenne zaniedbania i dalsze zniszczenia sprawiły, że na powierzchni 1,608 hektara  zachowały się tylko fragmenty dwóch macew. Pod koniec lat 60. ubiegłego stulecia na poligonie w Nosarzewie Borowym odnaleziono część nagrobków użytych do budowy ogrodzenia poligonu. W 1976 roku Urząd Miasta uporządkował i zadrzewił teren nekropolii.

Na początku lat 90. staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Mławskiej, Ziomkostwa Mławskiego w Izraelu i Diasporze oraz samorządu Mławy powstał Pomnik Pamięci Żydów z Mławy zgładzonych w latach 1939–1945. Autorem projektu pomnika w kształcie menory ze świecami był Andrzej Borcz. Monument został odsłonięty w czerwcu 1994 roku — zbiegło się to z wpisaniem cmentarza do rejestru zabytków. W 1997 roku teren cmentarza uporządkowano po raz drugi. Dzięki finansowemu wsparciu Fundacji Rodziny Nissenbaumów wzniesiono metalowe ogrodzenie z bramą od ulicy Warszawskiej. W lipcu następnego roku dokonano powtórnego odsłonięcia pomnika, który zyskał formę zgodną z pierwotną wizją projektanta.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.