Historia

W okolicach Twierdzy Osowiec w latach 1914-1915 toczyły się zacięte walki pomiędzy wojskami rosyjskimi, broniącymi twierdzy, a atakującymi ją oddziałami niemieckimi. Powstanie cmentarza należy wiązać z wydarzeniami z 6 sierpnia 1915 roku, kiedy to żołnierze niemieccy, przystąpili do bezpośredniego ataku przy użyciu gazu bojowego. Wcześniej między 24 lipca a 1 sierpnia saperzy niemieccy rozlokowali wzdłuż Pozycji Sośnieńskiej 50 000 kilkulitrowych pojemników z chlorem. W wyniku szturmu śmierć poniosły tysiące żołnierzy rosyjskich, którzy zostali pochowani na kilku cmentarzach m. in. w okolicy wsi Białogrądy. Ich pochówku dokonali zapewne Niemcy, o czym świadczy forma cmentarza (kopiec otoczony rowem). Pamięć o tych tragicznych wydarzeniach przetrwała wśród lokalnej społeczności. Miejsce pochówku zostało oznaczone niewielkim, prostym, drewnianym, prawosławnym krzyżem z odręcznie wykonanym napisem: ROSJANIE 1914 / ZGINĘLI OD GAZU. Zbiorowa mogiła wojenna została wpisana do rejestru zabytków w 2015 roku. W 2016 roku przeprowadzono prace polegające m.in. na przywróceniu pierwotnego kształtu kopca ziemnego i rowu okalającego, postawieniu nowego krzyża i tablicy pamiątkowej oraz ogrodzenie mogiły. Inne zachowane cmentarze wojenne związane z oblężeniem Twierdzy Osowiec z lat 1914-1915 znajdują się w: Rudzie, Sośni, Sojczynku, Białaszewie (część zwłok ekshumowano i przeniesiono na cmentarz w Grajewie), Ciemnoszyjach. 

Opis

Mogiła położona jest w lesie, ok. 35 m na północny wschód od drogi krajowej 65 Białystok – Grajewo, poza zabudowaniami. Założona jest na planie prostokąta, otoczona drewnianym płotem, na betonowej podmurówce. Zbiorowa mogiła ma formę wysokiego kopca otoczonego rowem. Porośnięta jest trawą i mchem. W centralnej części wzniesienia znajdują się dwa drewniane krzyże: łaciński i prawosławny. Na terenie mogiły od strony zachodniej umieszczona tablica z napisem: TU SPOCZYWA OKOŁO 200 ŻOŁNIERZY/ ARMII ROSYJSKIEJ/ POLEGŁYCH W SIERRPNIU 1915 R./ PODCZAS NIEMIECKIEGO ATAKU GAZOWEGO/ NA TWIERDZĘ OSOWIEC. Cmentarz wojenny w Białogrądach, to miejsce pamięci przywołujące ciężkie starcia armii rosyjskiej i niemieckiej w obrębie Twierdzy Osowiec z 1915 roku. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających. Tablica informacyjna, wskazująca miejsce usytuowania mogiły, widoczna jest z DK65 Białystok - Grajewo. Dojazd drogą leśną.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 25.04.2025 r.