Historia

Pierwsza wzmianka o Nowiźnie pochodzi z 1292, a o tutejszych dobrach z końca XIV w. Obecne wykształciły się niewątpliwie do XVI w., i w 1565 r. został zbudowany na ich terenie dwór stanowiący rdzeń obecnego pałacu. Wzniesiono go z drobnego kamienia łamanego, w dyspozycji charakterystycznej dla 2 poł. XVI w., na planie prostokąta, jako dwutraktowy, z szerokim traktem przednim, z centralnie usytuowaną sienią. Dwubiegowe, łamane schody z podestami umieszczono tradycyjnie w narożniku sieni ale już w tunelowej klatce schodowej. Dwór zbudowano jako dwukondygnacjowy z wysokim dachem dwuspadowym. Wnętrza przyziemia za wyjątkiem wielkiej izby dworskiej (z zapewne polichromowanym stropem belkowym) sklepiono. Renesansowy dwór zmodernizowano formalnie zapewne w latach 30. XVII w., w stylu późnego renesansu, kiedy to m.in. przekształcono szczyty elewacji bocznych (gzymsy, odrębne spływy wolutowe dla każdej kondygnacji i skrajne obeliski lub wysokie postumenty z kulami). Może też wówczas wykonano fascjowe obramienia okienne. W tych formach dwór w Nowiźnie istniał jeszcze w poł. XVIII w. W XVII i XVIII w. zmian dokonywano raczej wewnątrz  budynku, i systematycznie przekształcano go w pałac. Zapewne na początku XVIII w., w 1717 r. (?) fasadę albo nie zachowany obecnie główny portal ozdobiono kamiennymi, małżeńskimi herbami hrabiego von Gellhorn i jego małżonki z domu von Nostitz. Ponadto zapewne w latach ok. 1700-1720 wykonano dekoracyjną, zasadniczo monochromatyczną polichromię wnętrz w stylu baroku, m.in. na glifach otworów pokoju na piętrze. Polichromia ta (wić akantu) była bardzo zbliżona do polichromii barokowych stropów belkowych. Poza tym do poł. XVIII w. dobudowano do bocznej, pd. elewacji dworu parterową przybudówkę, a w 2 poł. XVIII  stulecia wzniesiono płytkie skrzydło przy elewacji tylnej i nakryto dwór dachem mansardowym z naczółkami. W 1 poł. XIX w. zbudowano przed portalem w fasadzie parterowy przedsionek w stylu późnego baroku (artykulacja, segmentowy naczółek, portal, sklepienie żaglaste), ozdobiony neoklasycystycznymi wazonami. Po 1859 r. w naczółek tego przedsionka wmontowano herb hrabiów von Perponcher-Sedlinitzky. Następnie, około 1890 r. pałac rozbudowano w stylu historyzmu. Do bocznych elewacji dobudowano trzy podwyższone, narożne ryzality wieżowe oraz przybudówki. Ryzality wieżowe otrzymały elewacje zasadniczo w stylu neoklasycyzmu, a dwa zwieńczono dodatkowo fryzami arkadowymi i nakryto ostrosłupowymi hełmami, przez co budziły skojarzenia z architekturą średniowieczną. W boczne elewacje wieżowych ryzalitów w fasadzie wmurowano wspomniane powyżej herby hrabiów von Gellhorn. Inaczej pod względem stylistycznym i najokazalej (w stylu neobaroku) rozwiązano zach. elewację krótkiego, tylnego skrzydła z 2 poł. XVIII w., z rozbudowaną artykulacją i wolutowym szczytem ze sterczynami. Od pd. dobudowano do głównego korpusu pałacu parterową, wydłużoną przybudówkę z tarasem na dachu, wydzielonym częściowo balustradą tralkową, a częściowo kutą, ażurową. Tak ukształtowaną bryłę budynku rozczłonkowano częściowo wspólnymi, częściowo odrębnymi gzymsami. Powiększono okna I piętra pałacu, ujęto je neorenesansowo-neoklasycystycznymi obramieniami, które też wprowadzono na poziomie I piętra większości członów pałacu. Po raz kolejny pałac przebudowano ok. 1915 r. nawiązując do śląskiego, rodzimego renesansu i baroku. Jeden z ryzalitów wieżowych w elewacji frontowej zwieńczono neorenesansowo-neobarokowymi szczytami wolutowymi. Przebudowano częściowo skrzydło pałacu z 2 poł. XVIII w., przy którym znalazł się ryzalit z prostopadłymi do siebie neorenesansowo-neobarokowymi szczytami i z ukośnie podciętymi neorenesansowymi oknami nowej klatki schodowej. W dachu głównego korpusu pałacu wzniesiono szeregi dużych facjat ze szczytami wolutowymi podobnymi do szczytów ryzalitów. Zatynkowano renesansowe obramienia okien przyziemia głównego korpusu pałacu i jego elewacje na tym poziomie zasłonięto, co było często stosowane w końcu XIX i w 1 poł. XX w. trejażem z pnączami. W latach ok. 2010-2013 podjęto remont i przebudowę przeznaczonego na hotel pałacu. Zrealizowano nową aranżację wnętrz w nawiązaniu do renesansu i baroku. 

Opis

Pałac w Nowiźnie wzniesiony jest w centrum wsi obok kościoła. Jest murowany z kamienia, tynkowany, zbudowany na nieregularnym rzucie. Rdzeń pałacu, na planie prostokąta jest dwutraktowy, z szerszym traktem przednim, z centralnie usytuowaną sienią, z narożnie umieszczonymi schodami w tunelowej klatce schodowej. W przyziemiu dostępne z sieni, izba dworska nakryta obecnie nowym stropem i duże, przeciwległe, sklepione wnętrze. Inne pomieszczenia przyziemia głównego korpusu budynku (w obrysie prostokąta), nakryte są sklepieniami. Rdzeń pałacu jest dwukondygnacjowy, nakryty dachem mansardowym z naczółkiem i z szeregami facjat. Do jego bocznych elewacji dostawione są trzy, trzy- cztrerokondygnacjowe ryzality wieżowe i parterowe przybudówki, a do elewacji tylnej, zach. — płytkie, trzykondygnacjowe skrzydło z ryzalitem. Ryzality zwieńczone są hełmami lub wolutowymi szczytami, dzięki czemu bryła pałacu jest znacznie urozmaicona. Oszczędny wystrój elewacji złożony jest z gzymsowań oraz z głównie z tynkowych obramień okiennych z płycinami nadokiennymi i z gzymsami nadokiennymi na konsolach. Jeden z frontowych ryzalitów wieżowych i ryzalit w elewacji tylnej zwieńczone są wolutowymi szczytami. Najbardziej reprezentacyjna fasada ujęta jest skrajnie dwoma zróżnicowanymi formalnie ryzalitami wieżowymi. W jej centrum usytuowana znajduje się jednokondygnacjowa przybudówka z artykulacją, z kamienno-tynkowym portalem (z nowymi drzwiami) i z segmentowym naczółkiem z wmontowanym herbem hrabiów von Perponcher-Sedlinitzky. W elewacje obu frontowych ryzalitów wieżowych wmurowane są barokowe herby hrabiów von Gellhorn. We wnętrzu budynku zachowane są studnia z XVI w. (?) w piwnicy, nieliczne relikty renesansowej kamieniarki oraz pozostałości polichromii. Inne elementy wystroju wnętrz pałacu są nieznanej proweniencji, ponieważ obecnie kształtowana jest nowa aranżacja wnętrz pałacu.

Zabytek dostępny przez cały rok, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 24.10.2019 r.