W 1353 r. wiadomo o pobycie w Oławie (niem. Ohlau) Żydówki Racheli, która osiedliła się tam wraz z dziećmi, rodzeństwem i służbą domową. W dokumentach wrocławskich widnieje imię innej oławskiej Żydówki Goldy, która w 1357 r. osiedliła się we Wrocławiu. Taką też datę jako początek historii Żydów w Oławie podaje Marcus Brann. Prawdopodobnie w 1363 r. w mieście doszło do pogromu ludności żydowskiej. W tym samym roku Żydzi zostali wygnani z Oławy.

Ponownie Żydzi pojawili się w Oławie i regionie oławskim w XVII wieku. W 1623 r. byli dzierżawcami tutejszej mennicy. W 1663 r. podoławska miejscowość Baumgarten (obecnie część Oławy) stała się schronieniem dla Żydów morawskich, którzy uciekali przed niepokojami wojennymi. W XVII w. Żyd Hirschel Joseph był dzierżawcą wyszynku wódki w Księstwie Wołowskim i na terenie miasta Oława. Istotną rolę w rozwoju osadnictwa żydowskiego w Oławie odegrał książę Jakub Ludwik Sobieski – syn króla Jana III Sobieskiego, który w latach 1691–1734 przebywał w Oławie wraz ze swym dworem i był znanym protektorem Żydów.

Gmina Żydowska w Oławie powstała w 1817 r., a z 1850 r. pochodzi jej pierwszy statut. Początkowo została włączona do drugiego Okręgu Synagogalnego z siedzibą w Brzegu, a w 1863 r. utworzono Okręg Synagogalny w Oławie, który objął swoim zasięgiem powiat oławski oraz miasta Oławę i Wiązów. Nie była to liczna gmina żydowska – najwięcej Żydów mieszkało w Oławie w 1861 r. i było to 210 osób.

Żydzi oławscy nigdy nie wybudowali własnej synagogi – nabożeństwa odbywały się w domu modlitwy, który mieścił się w wynajmowanym lokalu, znajdującym się przy Piastenplatz, w przybudówce Zamku Piastowskiego, naprzeciwko koszar i obok kościoła. Obiekt ten użytkowali aż do 1933 roku. W 1938 r., w czasie pogromu Nocy Kryształowej, dom modlitwy oraz dwa żydowskie sklepy zostały zniszczone.

Nazwiska oławskich Żydów znajdują się na listach wywiezionych do obozów przejściowych dla dolnośląskich Żydów w Krzeszowie i Rybnej, a także na listach deportacyjnych do niemieckich nazistowskich obozów Auschwitz, Sobiboru, Theresienstadt, gett w Izbicy i Łodzi oraz Kownie i Rydze.

W 1816 r. Samuel Steinmann, później właściciel dóbr rycerskich Baumgarten, nabył od wdowy Strecker w drodze umowy barterowej teren, który przeznaczył na założenie cmentarne. Nieruchomość ta położona była na obrzeżach miasta, przy Rosenhainer Chaussee. Otwarcie żydowskiej nekropolii w Oławie nastąpiło w 1818 roku. W tym czasie znajdowała się około 1,5 kilometra na południe od centrum miasta, poza terenem zabudowanym.

25 stycznia 1833 r. Samuel Steinmann przekazał cmentarz w drodze darowizny Gminie Żydowskiej w Oławie, na czele której stali wówczas destylator Martin (Meinster) Laband i Moritz Korpulus z Białej (Zülz). Na jego terenie wybudowano także dom przedpogrzebowy.

Cmentarz żydowski przetrwał drugą wojnę światową w dość dobrym stanie, ale w okresie powojennym był systematycznie dewastowany. Wynikało to także z faktu, że jako nieczynny nie podlegał opiece ze strony organizacji żydowskich. W 1952 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Oławie oceniało, że cmentarz był zniszczony w 50%, nie był należycie zabezpieczony, a ogrodzenie i nagrobki były zdewastowane. Obok cmentarza znajdował się dom grabarza wraz z domem przedpogrzebowym, składający się z 8 izb oraz inne pomieszczenia należące wcześniej do gminy żydowskiej. Po 1945 r. dom przedpogrzebowy został zaadaptowany na cele mieszkalne.

Opis

W 1977 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/3995/385/W. Nekropolia położona jest przy ul. Cichej i obejmuje działkę nr 16 o powierzchni 0,1235 ha. Obecnie stanowi własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu. Na terenie cmentarza zachowało się około 130 nagrobków o zróżnicowanych formach, w większości uszkodzonych. Najstarsza zachowana macewa pochodzi z grobu Bernharda (Chaima Dowa, syna Arie) Breslauera, zmarłego 28 września 1850 r., a najmłodsza – z grobu Idy Doctor, zmarłej 26 lutego 1921 roku. Na cmentarzu spoczywają m.in. członkowie zasłużonej dla Oławy rodziny Pringsheimów. Księgi pochówkowe z cmentarza żydowskiego w Oławie znajdują się w archiwum Muzeum Żydowskiego we Frankfurcie nad Menem (Ohlau, Schlesien – Friedhofsregister 1875–1933, sygn. PSR A252).

W XXI w. cmentarz był kilkakrotnie porządkowany – w 2003 roku przez uczniów z Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Oławie, a w latach 2006–2007 nekropolią opiekowali się uczniowie z wrocławskiego Gimnazjum nr XIII im. Unii Europejskiej, w ramach projektu Centrum Edukacji Europejskiej „Ślady przeszłości – uczniowie adoptują zabytki”. W tym okresie ze środków Gminy Miejskiej Oława wykonano ogrodzenie cmentarza.

W latach 2013–2014 przeprowadzono prace przygotowawcze w ramach projektu rewaloryzacji cmentarza żydowskiego w Oławie, który miał przeprowadzać regionalny oddział Związku Wypędzonych i Uchodźców z Turyngii, we współpracy z Urzędem Miejskim w Oławie i Gminą Wyznaniową Żydowską we Wrocławiu. Przeprowadzono wówczas prace porządkowe na cmentarzu, usunięto samosiewy i śmieci, a także naprawiono ogrodzenie. Gmina Żydowska we Wrocławiu opracowała wówczas inwentaryzację cmentarza, która posłużyła do przygotowania dokumentacji projektowej rewaloryzacji obiektu. Projekt zakładał m.in.: wykonanie ozdobnej bramy, budowę nowego ogrodzenia cmentarza – częściowo ażurowego, częściowo z cegły – z przytwierdzonymi do niego nagrobkami oraz dwiema tablicami pamiątkowymi, a także prace porządkowe oraz zainstalowanie systemu monitoringu i oświetlenia. Ze względu na brak możliwości finansowania projektu dalsze prace zostały wstrzymane.

W 2024 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Oprac. Tamara Włodarczyk

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN