Historia

Dzwonnica została wzniesiona w 1902 roku przy drewnianej cerkwi pw. Opieki Najświętszej Marii Panny, zbudowanej w centrum wsi około 1700 roku. Od końca XVIII wieku cerkiew należała do okręgu parafialnego w Baszni, a od około 1819 roku do parochii w Dachnowie. Szeroko zakrojony remont cerkwi parafialnej w Dachnowie prowadzony na przełomie wieków XIX i XX zainicjował budowę dzwonnicy. Po 1945 roku cerkiew funkcjonowała jako kaplica filialna parafii rzymsko-katolickiej w Lubaczowie, a od 1979 roku jako kościół parafialny w Załużu. Cerkiew spaliła się 28 maja 1984 roku. Na terenie założenia cerkiewnego zachowały się tylko nagrobki, dzwonnica oraz starodrzew. Dzwonnica była wielokrotnie remontowana; ostatnio w 2012 roku, kiedy wprowadzono gładkie tynki, obróbki blacharskie nad partią cokołową, zwieńczenie w formie glorii z motywem krzyża w polu oraz nowy dzwon.

Opis    

Dzwonnica położona jest na terenie cerkwiska, przy głównej drodze wiejskiej, w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła parafialnego. Usytuowana jest prostopadle do drogi, w linii ogrodzenia dawnego zespołu cerkiewnego. Wymurowana została z cegły, na kamiennej podwalinie i pokryta gładkim tynkiem. Jest to dzwonnica typu parawanowego, założona na rzucie wydłużonego prostokąta, jednokondygnacyjna, na wysokim, dwustopniowym cokole wyodrębnionym niewielkim uskokiem. Rozczłonkowana jest trzema wydłużonymi arkadami zamkniętymi półkoliście, z środkową nieco szerszą od bocznych. Od góry zamknięta jest niskim, czterospadowym dachem pokrytym blachą (na rąbek stojący) wspartym na mocno wysuniętym, profilowanym gzymsie okapowym. Zwieńczona jest ażurową glorią promienistą z krzyżem w polu. W otworach arkadowych zawieszone są trzy dzwony, środkowy z czasu ostatniego remontu obiektu, z datą 2012 i napisem fundacyjnym.

Możliwość zwiedzania obiektu bez ograniczeń.

Oprac. Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 07.01.2026 r.

Bibliografia    

• R. Brykowski, Podzwonne dla niektórych cerkwi, „Ochrona Zabytków” 39/3 (154), 1986, s. 208-219.
• Karta ewidencyjna, tzw. Zielona, Załuże. Cerkiew fil. gr.-kat. pw. Opieki N. P. Marii, oprac. B. Kleszczyńska, 1959, Archiwum NID.
• Leksykon drewnianej architektury sakralnej Podkarpacia, red. K. Zieliński, t. II, Rzeszów 2011, s. 209-210.
• J. Mazur, Straty w zakresie architektury cerkiewnej na terenie rejonu lubaczowskiego w latach 1939-1994, [w:] Losy cerkwi w Polsce po 1944 roku, Rzeszów 1997, s. 237-267.
• J. Stęchły, Opinia dotycząca oceny wartości zabytkowych dzwonnicy w Załużu  w kontekście objęcia przedmiotowego obiektu ochroną konserwatorską, Rzeszów 2024, Arch. NID.
• Szematyzm greko-katolickogo duchowenstwa złuczenych eparchii peremyjśkoii, sambirśkoii i sjanićkoii na boży rik 1934, Przemyśl, s. 137.