Historia obiektu

Park im. Poległych Bohaterów w Zabrzu powstał w latach 1928-1930, z inicjatywy ówczesnych władz miasta. Od początku swojego istnienia stanowił on przykład ogólnodostępnej zieleni miejskiej.

W czasie II wojny światowej założenie uległo zniszczeniu. Po zakończeniu walk, obiekt został przejęty przez państwo i przypuszczalnie rozpoczęto prace nad jego odbudową i odtworzeniem.

W latach 1952-1956 dokonano zasypania kanału sztolniowego, stanowiącego południową granicę parku. W jego obrębie powstała natomiast aleja, do utworzenia której wykorzystano drzewa z rodzaju Tilia sp. (lipa). W wyniku tego działania dodatkowo nastąpiło powiększenie powierzchni założenia (o wartość ok. 4 ha).

W 1. połowie XXI w. na terenie miasta wybudowano estakadę, która biegnie przez fragment parku. Jej obecność przyczyniła się do częściowego zniszczenia obiektu (w wyniku powstania konstrukcji nastąpiło przysłonięcie i zniekształcenie osi widokowych, stanowiących jeden z istotniejszych składników kompozycji założenia). Spośród nowych elementów występujących na obszarze parku, zauważa się także zlokalizowane w jego centralnej części fontannę (powstałą w miejscu wcześniej tu obecnego betonowego kręgu), plac zabaw oraz siłownię zewnętrzną. Obecność tych obiektów także pośrednio przyczynia się do zachwiania istniejących powiązań widokowych.

Opis

Obiekt położony jest w obrębie ul. Pawła Dubiela (od wschodu), Dionizego Trocera (od zachodu), rzeką Bytomką (od północy) oraz dawnym kanałem sztolniowym – obecnie aleją (od południa). Zajmuje powierzchnię ok. 11,6 ha (początkowo wynosiła ona ok. 14 ha), kształtem zbliżoną do wydłużonego prostokąta.

Park powstał jako jeden z elementów kompozycji urbanistycznej, mającej na celu zachowanie zielonej osi, wytyczonej w centrum miasta. Jego główny składnik stanowiły aleje, ukształtowane w północnej i południowej części oraz osie widokowe (podłużne i poprzeczne), wyznaczające zarys i rozmieszczenie poszczególnych wnętrz krajobrazowych, obecnych w założeniu.

Przypuszczalnie rozwój parku podzielić można na dwa zasadnicze etapy. Jako pierwsza powstała część wschodnia. Jej granice wyznaczał ciąg ul. Pawła Dubiela, a także koryto Bytomki i kanał sztolniowy. Od zachodu obiekt przechodził natomiast w tereny otwarte. Kompozycja parku oparta była wówczas o przebieg wspomnianych cieków wodnych oraz układ komunikacyjny. Przy ich udziale wyznaczono główne osie widokowe (podłużne i poprzeczne), które stanowiły podstawowy składnik kształtujący postać obiektu. Wspomniane osie podkreślono także za pomocą nasadzeń, rozmieszczonych wzdłuż poszczególnych ścieżek oraz w obrębie polan. W miejscu skrzyżowania środkowej, głównej osi z osią poprzeczną (powstałą w późniejszej połowie długości parku) wytyczono plac o zarysie zbliżonym do kwadratu. W ten sposób powstał obiekt o symetrycznym układzie, którego poszczególne wnętrza wydzielono przy udziale alei.

Część zachodnia (w której nastąpiła kontynuacja wcześniejszego programu parku), została połączona ze starszym fragmentem za pomocą układu komunikacyjnego, któremu nadano jednak mniej formalny charakter (w odróżnieniu od bardziej regularnych rozwiązań, pierwotnie wprowadzonych do obiektu). W obrębie tej części obserwowało się także obecność nasadzeń, za pomocą których nadal podkreślano osiowość założenia. Z czasem (możliwe, że po zakończeniu II wojny światowej) na głównej osi ustawiono pawilon (obecnie posiadający funkcję gastronomiczną), co wizualnie przyczyniło się do zaakcentowania podziału obiektu na dwa fragmenty. Najprawdopodobniej w obrębie tego obszaru, dokonano też zasypania odcinka cieku wodnego, początkowo łączącego się z Bytomką. W miejscu jego występowania, częściowo utworzono nowe połączenie komunikacyjne (dojście do parku od strony zachodniej) oraz posadzono nowe rośliny.

Być może w 2. połowie XX w. park otrzymał postać zbliżoną do dzisiejszej. Główny składnik kompozycji obiektu nadal stanowiły wspomniane aleje oraz oś, wyznaczona w kierunku wschód-zachód (poprzecinana bocznymi ciągami pieszymi). W centralnym fragmencie założenia pozostawiono geometryczny plac (na którym z czasem wybudowano fontannę). W części zachodniej, od strony ul. Pawła Dubiela zachowano główne wejście do parku, posiadające symetrycznie rozmieszczone schody, wzbogacone o detal architektoniczny. Od strony ul. Staromiejskiej wytyczone było także dodatkowe wejście boczne. Roślinność w parku kształtowano w sposób swobodny. Za pomocą grup tworzonych przy użyciu drzew i krzewów kształtowano jednak poszczególne powiązania widokowe, tworząc w ten sposób sekwencje wnętrz krajobrazowych.

Pod względem doboru gatunkowego, w parku im. Poległych Bohaterów w Zabrzu występowały przede wszystkim drzewa, jak np. Acer saccharinum – klon srebrzysty, Aesculus hippocastanum – kasztanowiec biały, Platanus ×hispanica – platan klonolistny, Populus ×canadensis ‘Serotina’ – topola kanadyjska ‘Serotina’, Populus nigra – topola czarna, Salix sp. – wierzba, Tilia cordata – lipa drobnolistna, Ulmus laevis – wiąz szypułkowy.

Dzisiaj skład gatunkowy parku to między innymi rośliny, reprezentowane przez następujące drzewa i krzewy: Acer sp. – klon, Aesculus hippocastanum – kasztanowiec biały, Buxus sp. – bukszpan, Carpinus betulus – grab pospolity, Castanea sativa – kasztan jadalny, Fraxinus excelsior – jesion wyniosły, Hydrangea sp. – hortensja, Juniperus sp. – jałowiec, Pinus sp. – sosna, Platanus ×hispanica – platan klonolistny, Populus nigra 'Italica' – topola czarna 'Italica', Rhododendron sp. – różanecznik, Rosa sp. – róża, Salix sp . – wierzba, Tilia cordata – lipa drobnolistna.

Obecnie park, zgodnie z początkowymi założeniami, pełni funkcję ogólnodostępnej zieleni miejskiej.

Park dostępny jest przez cały rok.

Autor noty: Opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 12-12-2023 r.