Historia

Park zdrojowy powiązany jest z obiektami tworzącymi zespół zabudowy uzdrowiska w Goczałkowicach-Zdroju. Początki istnienia samego kurortu leczniczego sięgają 2 poł. XIX wieku. Wtedy to, w 1856 roku, na terenie Goczałkowic Dolnych, z inicjatywy władz pruskich rozpoczęto prace wiertnicze, mające na celu znalezienie pokładów soli. Po dokonaniu w 1858 roku analizy składu solanki i utworzeniu w 1860 roku przez ówczesnych właścicieli źródła i przyległych do niego terenów spółki, podjęto decyzję o utworzeniu wspomnianego uzdrowiska. Budowę pierwszych obiektów sanatoryjnych, tj. domu zdrojowego, łazienek, pijalni oraz pensjonatu rozpoczęto w 1861 roku. W okresie tym przypuszczalnie założono także pierwszą część parku, ukształtowaną w kierunku wschodnim względem wspomnianej zabudowy. Komponowana forma zieleni powstała na odkupionych od prywatnych właścicieli oraz oddanych w dzierżawę przez księcia paszyńskiego gruntach. W ten sposób utworzono założenie w stylu swobodnym, którego podstawowym składnikiem kompozycji stała się zastana roślinność grądowa.

W 1862 roku nastąpiło otwarcie samego kurortu. Jego największy rozkwit przypadł na lata 70. XIX wieku, do czego z pewnością przyczyniło się uruchomienie linii kolejowej i wybudowanie nieopodal sanatorium dworca. Do lat 90. XIX wieku na terenie uzdrowiska wzniesiono większość obiektów, w tym niewielki pensjonat – budynek sanatorium dla dzieci. Rozwój zespołu trwał do wybuchu I wojny światowej. Po zakończeniu działań wojennych, w trakcie których poszczególne budynki przeznaczono na cele wojskowe, rozpoczęto odbudowę sanatorium. Działania te zainicjowano pod koniec lat 20. XX wieku, głównie za sprawą ówczesnych właścicieli – Alfreda Hercholza i Hermana Fluhra. Na terenie zdroju dla potrzeb kuracjuszy dostępne były m.in. kort tenisowy czy krykietowy. Uzupełnienie programu stanowił także znajdujący się nieopodal staw Maciek, wraz z dostępną infrastrukturą wodną. Na terenie parku odbywały się koncerty, funkcjonowała tez biblioteka i czytelnia. Na początku XX lub jeszcze w 2 poł. XIX wieku – brak dostępnych dokładnych informacji na temat dokonanych zmian, zespół powiększono także o nowe tereny zielone. Do parku przyłączono bowiem obszary położone w kierunku północnym, pdołudniowym oraz zachodnim względem jego najstarszej części. Przywołana część zachodnia – tzw. nowa, pełni do dzisiaj funkcję przedmiotowego parku zdrojowego.

Działalność uzdrowiska zmienił wybuch II wojny światowej. W tym czasie obiekty zdrojowe wykorzystywano na potrzeby wojska niemieckiego. Po jej zakończeniu rozpoczęto kolejną odbudowę wybranych budynków. Sama zieleń parkowa i jego kompozycja, we wskazanym okresie uległa degradacji. Sytuacja ta wynikała być może z rozdrobnienia formy własności nieruchomości, na których początkowo ukształtowano założenie. Do współczesności zachowały się m.in. jedynie jego wybrane starsze fragmenty, powstałe w zachodniej części. W latach 50. XX wieku na terenie zespołu wzniesiono nowe obiekty sanatoryjne, z kolei po 1965 roku w pnółnocnej części nowego parku (przywołana cześć zachodnia), powstała muszla koncertowa (dziś już nieistniejąca), przed którą posadzono grupy krzewów. W 2 poł. XX wieku, od strony pdołudniowej do założenia przyłączono również tzw. dawny plac kwarantanny dla zwierząt. Zaproponowane w jego obrębie rozwiązania kompozycyjne oparto na układzie regularnym, z centralnie wytyczonym, obsadzonym roślinami placem i prowadzącymi do niego w formie alei ścieżkami. W tym czasie, na skutek wybudowania w sąsiedztwie zespołu obwodnicy, do programu parku włączono też fragment drogi, prowadzącej z Katowic do Bielska. Od tego momentu odcinek ten zaczął pełnić funkcję deptaka, jednocześnie stanowiąc aleję dojazdową do centrum sanatorium. Wyznaczał on również granicę między nową częścią zieleńca, a jej starszym, zachowanym fragmentarycznie, historycznym układem.

Opis

Ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków objęto zachodnią, tzw. nową część parku. Na skutek powstania na terenie zespołu w 2 poł. XX wieku m.in. nowych budynków sanatoryjnych, wschodnie – historycznie starsze fragmenty zespołu, uległy znacznym przekształceniom, przez co utraciły swoje pierwotne znaczenie i funkcję. Obecnie znajdujące się tam rośliny stanowią przede wszystkim przykład zieleni towarzyszącej wspomnianej zabudowie.

Zachowany teren parku zdrojowego położony jest w południowo-wschodniej części Goczałkowic-Zdroju. Jego obecna powierzchnia wynosi ok. 6 ha, a zasięg wyznaczają kolejno: od wschodu – przebieg ul. Uzdrowiskowej (będącej także fragmentem historycznej alei), od północy – infrastruktura sportowa, od zachodu – linia kolejowa i teren parkingu – centrum przesiadkowego, od południa – odcinek ul. Parkowej. Do parku należy także położny w części pdołudniowej dawny plac przeznaczony na kwarantannę bydła. Jego południową granicę stanowią tereny zielone wraz z aleją, położne w sąsiedztwie stawu Maciek.

Współcześnie park posiada postać założenia, któremu nadano cechy stylu swobodnego. Tworzące go poszczególne wnętrza architektoniczno-krajobrazowe, jak i wytyczony na jego terenie układ komunikacyjny, z czasem uległy jednak zatarciu i przekształceniu. Przebudowie poddano m.in. rozwiązania geometryczne wprowadzone w rejonie wspomnianego placu przeznaczonego kiedyś na kwarantannę bydła. Wytyczone tam niegdyś układy alejowe, zniekształcono i częściowo usunięto. Dodatkowo w obrębie tej przestrzeni dostrzega się też największą liczbę współczesnych odmian roślin, którym jedynie towarzyszą wybrane starsze drzewa. Główny składnik powstałej tam kompozycji stanowi wkomponowany w nawierzchnię zegar słoneczny i towarzyszące, mu posadzone na planie koła grupy krzewów.

Strukturę poszczególnych fragmentów samego parku zdrojowego, tworzą natomiast zarówno stare wiekowe drzewa, jak i współcześnie wprowadzone gatunki. W większości tworzą one grupy, masywy lub występują jako pojedyncze nasadzenia. W przestrzeni tej na uwagę zasługują np. grupy oraz soliterowe egzemplarze krzewów z rodzaju Chamaecyparis – cyprysik, Rhododendron – różanecznik i Taxus – cis, rosnące m.in. we wschodniej czy środkowej części. Ze względu na posiadane przez te rośliny parametry, należy przypuszczać, że stanowiły one istotny składnik historycznej kompozycji zespołu. Spośród drzew i krzewów współcześnie występujących w obrębie zieleńca, wyróżnić należy także rośliny z rodzaju: Acer – klon, Betula – brzoza, Catalpa – surmia, Picea – świerk, Pinus – sosna, Prunus – czeremcha, Quercus – dąb, Thuja – żywotnik, Tilia – lipa, Salix – wierzba, Ulmus – wiąz, Symphoricarpos – śnieguliczka oraz Rosa – róża. Widoczny jest również udział pnączy z rodzaju Hedera – bluszcz, tworzących w wybranych rejonach nasadzenia kobiercowe lub porastających pnie drzew. Przywołany wcześniej układ komunikacyjny wykonano przy użyciu kostki brukowej. Na teren parku wprowadzono także współczesne ławki, kosze na śmieci i słupy oświetleniowe. W wybranych jego fragmentach spotkać można też stylizowane metalowe altany. W części południowej, w sąsiedztwie ul. Parkowej, z kolei ustawiono szachownicę parkową oraz mniejsze plenerowe stoliki do gry w szachy.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.10.2025 r.