W samym Pruszkowie Żydzi zaczęli osiedlać się w latach 80. XIX wieku, co zbiegło się z procesami urbanizacji miejscowości, której prawa miejskie nadano w 1916 roku podczas okupacji niemieckiej. W większości Żydzi zajmowali się handlem i rzemiosłem, stając się następnie pionierami uprzemysłowienia osady. Cegielnię założyli Jonas Abramson i Szulim Ditman, fabrykę igieł —Ludwik Bartholemy i Leon Likiernik, fajansu — Jakub Teichfeld i Stanisław Ehrenreich, farby drukarskiej — Karol Rattner, ultramaryny — Emil Sommer i Dawid Nower.

W końcu XIX wieku ukształtowała się dzielnica żydowska, której centrum stanowiła ulica Zakątna. Gmina żydowska samodzielność uzyskała w 1904 roku, po sfinalizowaniu umów zakupu gruntów pod cmentarz i synagogę — wcześniej tutejsi wyznawcy judaizmu podlegali gminie w Nadarzynie. Wielu żydowskich mieszkańców Pruszkowa należało do środowiska ortodoksyjnego. Dużymi wpływami cieszyli się chasydzi, zwolennicy cadyka ze Skierniewic. W gminie funkcjonowały tradycyjne towarzystwa religijne: Linas ha-Cedek, Bikur Cholim, Hachnasat Orchim.

Pierwszy spis powszechny w odrodzonej Polsce w 1921 roku wykazał, że w Pruszkowie mieszkało 971 Żydów (ponad 6% ludności miasta). W okresie międzywojennym mimo wzrostu liczebności do 1,5 tysiąca osób udział ludności żydowskiej wśród ogółu pruszkowian spadł w przededniu wojny poniżej 5%. Większość spośród 60 domów żydowskich znajdowała się w rejonie ulic: Krótkiej, Prusa, Kościuszki, Kraszewskiego. W mieście funkcjonowało żydowskie kółko dramatyczne, Żydowski Klub Sportowy. W bibliotece młodzieżowej spotykały się środowiska lewicowe. Kształceniem dzieci i młodzieży zajmowała się świecka szkoła Ibryja i cheder. W okresie międzywojennym w mieście działały liczne partie i organizacje polityczne różnych orientacji: ortodoksyjna Aguda, syjonistyczne Mizrachi, Syjoniści Rewizjoniści, Organizacja Syjonistyczna oraz socjalistyczny Bund. Reprezentanci Żydów zasiadali w Radzie Miejskiej.

Po zajęciu miasta w październiku 1939 roku Niemcy polecili utworzyć w Pruszkowie Judenrat (Radę Żydowską), na czele którego stanął Jan Czarnecki. W listopadzie 1940 roku powstało otwarte getto, obejmujące domy położone w rejonie obecnych ulic: Komorowskiej, Ceramicznej, Polnej i Armii Krajowej. Obok miejscowych Żydów znaleźli się w nim mieszkańcy Nadarzyna i Piastowa. Miejscem kaźni Żydów i Polaków stały się tereny cegielni przy ulicy Lipowej. Więźniów getta, około 1200 osób, wywieziono w końcu stycznia 1941 roku do Warszawy, gdzie podzielili los mieszkańców tamtejszej dzielnicy żydowskiej, ginąc w komorach gazowych obozu zagłady w Treblince. Okupanci niemieccy pozostawili w Pruszkowie jeszcze do jesieni tegoż roku 180 osób, pracujących w warsztatach kolejowych.

Po zakończeniu działań wojennych do Pruszkowa zaczęli napływać ocaleni z Zagłady Żydzi. Ukonstytuował się Komitet Żydowski, w którym zarejestrowanych było ponad 280 osób, z czego tylko połowa mieszkała w Pruszkowie, pozostali — w Piastowie, Ursusie, Włochach, Gołąbkach, Piasecznie, na Kole, w Boernerowie, Raszynie, Okęciu, Jelonkach, Nadarzynie i Otrębusach. Z czasem prawie wszyscy z nich wyjechali z Polski.

Opis

Cmentarz żydowski w Pruszkowie powstał w 1904 roku w południowej części miasta, przy ul. Lipowej u zbiegu z ul. Mordechaja Gutowicza (d. Bazaltowa), zakupiony sumptem rodziny Teichfeldów, znanych pruszkowskich przedsiębiorców, staraniem Mordechaja Gutowicza. Wcześniej Żydzi z Pruszkowa grzebali swoich zmarłych na cmentarzu w Nadarzynie. Prawdopodobnie jeszcze przed pierwszą wojną światową nekropolię ogrodzono solidnym, ceglanym murem. Przy wejściu wykopano studnię oraz wzniesiono dom przedpogrzebowy. Cmentarz nie został zniszczony przez Niemców podczas drugiej wojny światowej. Wojsko zburzyło jedynie część ogrodzenia, traktując je jako cel w trakcie ćwiczeń z rusznicami. Latem 1940 roku wzdłuż południowego muru złożono ciała kilkunastu żydowskich żołnierzy poległych podczas kampanii wrześniowej.

Długotrwały proces dewastacji nekropolii rozpoczął się po wojnie. Skradziono wówczas wiele płyt nagrobnych, wyrywano też umieszczone w piaskowcowych macewach marmurowe tabliczki epitafijne. Pozyskany w ten sposób surowiec trafiał do warsztatów kamieniarskich. Jeszcze w 1946 roku na cmentarzu znajdował się wzniesiony z cegły ohel miejscowego rabina Lewenberga, jednak i ten budynek został z czasem rozebrany. W latach 1995–2008, dzięki inicjatywie pastora Gerharda Vossa z Esslingen i zaangażowaniu uczniów szkół z Nuertingen i Esslingen w Niemczech oraz uczniów szkoły budowlanej w Pruszkowie, na cmentarzu przeprowadzono prace restauracyjne, sfinansowane przez władze Pruszkowa i Esslingen oraz fundację Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży. W ich trakcie odnowiono między innymi dom przedpogrzebowy i oznaczono miejsce pochówku żydowskich żołnierzy poległych we wrześniu 1939 roku.

Cmentarz zlokalizowany na działce w kształcie trapezu o przybliżonych rozmiarach 40 na 120 metrów (0,48 ha). Przy bramie stoi wzniesiony z czerwonej cegły budynek domu przedpogrzebowego; w jego wnętrzu zachował się jeden z nielicznych w Polsce kamiennych stołów do rytualnej ablucji (tahara). Mimo zniszczeń do dziś na cmentarzu przetrwały 204 nagrobki (w tym 177 całych), ustawione w układzie rzędowym, zwrócone licem w kierunku zachodnim. Są to pomniki typowe dla żydowskiej sztuki sepulkralnej z pierwszych dekad XX wieku, wykonane głównie z piaskowca. Zwraca uwagę kilka nagrobków sarkofagowych oraz pomniki w formie ściętego drzewa, stawiane na grobach osób zmarłych w młodym wieku. Ofiary Zagłady upamiętniają pojedyncze macewy. Nadal widoczny pozostaje podział na części męską, żeńską i dziecięcą. Cmentarz stanowi obecnie własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Figuruje w rejestrze zabytków pod nr 1339 na mocy decyzji z 27 grudnia 1988 roku.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.