Jest najstarszym zachowanym zespołem budowlanym tego zakonu na ziemiach Polski. Kompleks jest ponadto wybitnym akcentem w panoramie miasta. Cały kompleks odegrał też dużą rolę w systemie obronnym miasta.

Historia

Klasztor Bernardynów został ufundowany w 1461 r. przez właściciela Przeworska, marszałka wielkiego koronnego Rafała Jarosławskiego. Kościół i klasztor wzniesiono w latach 1461-1465, przy czym data końcowa dotyczy jedynie obsadzenia klasztoru zakonnikami i zatwierdzenie/przyjęcie klasztoru podczas kapituły we Wiedniu. W tym czasie wzniesione były zabudowania wsch. i częściowo pd. skrzydła klasztornego (dormitorium, refektarz i kuchnia oraz, sądząc z układu pomieszczeń, kapitularz). Zapewne jeszcze w k. XV w. wzniesiono skrzydło zach. Z tego też czasu pochodzą zachowane w krużgankach wsch. skrzydła klasztornego malowidła ścienne. W pocz. XVI w. klasztor został ufortyfikowany i włączony do systemu obronnego miasta. W latach 1619-21 przy zespole prowadzono prace remontowe, a ich efektem był dekoracyjny szczyt nad prezbiterium. W 1647 r. wokół placu od strony miasta zbudowano murowane krużganki. W tym czasie podwyższono też wieżę, która znajdowała się na styku prezbiterium z korpusem kościoła. Pod k. XVII w. przy kościele prowadzone były prace budowlane, podczas których wymianie uległa więźba dachowa nad prezbiterium, sygnowana na 1693 r. W 1757 r. do nawy kościoła od pd. dobudowano kaplicę, a w 1764 wnętrze kościoła poddano barokizacji (zapewne wówczas otrzymał murowane sklepienie i podział korpusu na trzy nawy). Pracami tymi kierował arch. Jan Degen. Szerokie prace remontowe zespołu przeprowadzono na przeł. XIX/XX w. Pracami tymi kierował znany architekt Zygmunt Hendel. Restaurowano elewację zach., wsch. oraz wieżę kościoła, w wirydarzu zlikwidowano krużganki przy pd. elewacji kościoła, a pozostałe zamurowano i wstawiono okna. W 1978 r. odsłonięto iluzjonistyczną, barokową polichromię pokrywającą ściany kościoła. W latach 1990-1993 przeprowadzono remont generalny klasztoru.

Opis

Zespół usytuowany jest w poludniowo-wschodniej części miasta, u zbiegu ul. Bernardyńskiej i Kilińskiego. Teren zespołu wyznaczony jest od zachodu ogrodzeniem ze stalowymi przęsłami, od północnego-wschodu miejskim murem obronnym, od wschodu wysokim ceglanym murem. Od południowego-zachodu teren ograniczony jest wysoką i stromą skarpą, a południowego-zachodu część terenu wydzielona jest od zabudowy miejskiej ceglanym murem. Plac przed kościołem położony jest poniżej terenu ul. Bernardyńskiej i Kilińskiego. Klasztor położony jest po południowej stronie kościoła, przylegając do niego skrzydłem wschodnim i częściowo zachodnum. Świątynia orientowana.

Kościół gotycki, halowy. Jest to budowla dwudzielna, złożona z trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego od wsch. trójbocznie oraz trójnawowego, czteroprzęsłowego korpusu (pierwotnie jednonawowy). Do prezbiterium od południa przylega zakrystia ze skarbcem oraz przedsionek (pod wieżą) na rzucie nieregularnego czworoboku, łączący prezbiterium z korytarzem klasztornym. Do drugiego od wschodu przęsła korpusu przylega kaplica św. Antoniego na planie zbliżonym do kwadratu. Uwagę zwraca duża nieregularność planu. Prezbiterium odchylone jest od osi symetrii korpusu w kierunku północnym. Korpus założony jest na rzucie nieregularnego czworoboku, a wsch. skrzydło klasztorne dostawione jest do prezbiterium pod kątem ok. 87°. Bryła kościoła jest zwarta, zestawiona z dwóch podstawowych, graniastych członów nakrytych odrębnymi, wysokimi i stromymi dachami dwuspadowymi o różnej wysokości kalenic - wyższym nad korpusem i nieco niższym, ale bardziej stromym nad prezbiterium. Z tą surową bryłą, dekorowaną jedynie zendrówką układaną we wzory krzyżowe, silnie kontrastuje manierystyczny szczyt wieńczący ściany zamknięcia prezbiterium, ukształtowany w formie dwukondygnacyjnej attyki z grzebieniem. Elementem kontrastującym jest także surowa w wyrazie, otynkowana kaplica o sześciennej bryle zwieńczonej kopułą z latarnią. Mocnym akcentem wertykalnym jest ośmioboczna wieża usytuowana na styku korpusu z prezbiterium od południa, dekorowana wertykalnymi, ostrołukowymi blendami. Wieża zwieńczona jest dachem stożkowym, poprzedzonym attyką ukształtowaną w formie korony. Elewacje rozczłonkowane są jednouskokowymi skarpami. Na osi elewacji frontowej (zachodniej) ostrołukowy, profilowany portal. Ponad nim ślepe ostrołukowe okno z maswerkiem. Zębaty szczyt elewacji dekorowany jest wąskimi, strzelistymi, ostrołukowymi blendami. Kościół murowany jest z cegły w dekoracyjne wzory krzyżowe, z kamiennymi gzymsami kapnikowymi skarp. Zachowane portale kamienne: neogotycki w fasadzie, późnogotyckie w zakrystii i w prezbiterium (ośli grzbiet, bogato profilowany). Pierwotne otwory okienne nie zachowane. Więźba dachowa storczykowa, że znakami montażowymi (w prezbiterium sygnowana [1693], z nazwiskiem cieśli [Maciej Kijanka] oraz fundatorów). Dachy kryte dachówką karpiówką, kopuła kaplicy blachą. Wnętrze korpusu przedzielone wtórnie na trzy nawy filarami krzyżowymi, w nawach sklepienia krzyżowe na gurtach, w prezbiterium kolebka z lunetami, w kaplicy eliptyczna kopuła. Chór muzyczny przy ścianie zach. barokowy, o linii falistej wsparty na czterech filarach. Ściany naw bocznych dekorowane iluzjonistyczną polichromią późnobarokową w formie architektonicznych ołtarzy. Na ścianie tęczowej niewielki fragment polichromii renesansowej. Polichromia dekoruje także kopułę kaplicy. Wyposażenie niejednorodne (XVII-XX w.).

Przylegający do kościoła od strony południowej klasztor jest budowlą dwukondygnacyjną, trójskrzydłową z trapezoidalnym wirydarzem. Plan klasztoru jest nieregularny, poszczególne skrzydła różnią się długością i szerokością. Skrzydło zachodnie jest najdłuższe i niemal równoległe do wschodniego (nieco krótszego). Skrzydło południowe (najkrótsze) jest nieco cofnięte w stosunku do skrzydeł wschodniego i zachodniego (ze skrzydłem zachodnim tworzy plan zbliżony do litery T). Kąty nachylenia skrzydła południowego względem skrzydeł wschodniego i zachodniego nie są prostopadłe. Południowa część skrzydła wschodniego (refektarz i kuchnia) jest zryzalitowana. Najstarszą częścią klasztoru jest skrzydło wschodnie i część skrzydła południowego oraz pólnocna część skrzydła zachodniego. Najpóźniej powstała część południowa skrzydła zachodniego i skrzydło południowe. Układ wnętrz we wszystkich skrzydłach półtoratraktowy z pomieszczeniami dostępnymi z korytarza obiegającego wirydarz. Bryły skrzydeł są proste, bez podziałów międzykondygnacyjnych. Poszczególne skrzydła nakryte są dachami dwuspadowymi. Budynek murowany jest z cegły. Elewacje skrzydła wschodniego dekorowane są zendrówką we wzorach krzyżowym i rombowym. Elewacje skrzydła południowego i częściowo zachodniego otynkowane. Dachy kryte są blachą (dawniej dachówką karpiówką). W pomieszczeniach i korytarzach sklepienia gwiaździste (czteroramienne, na konsolach z rozetkami), krzyżowe, kolebkowe, kolebkowe z lunetami . W skrzydle wschodnim zachowane fragmenty malowideł ściennych zapewne z k. XV w.

Dostęp do zabytku częściowo ograniczony. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym kontakcie telefonicznym.

Oprac. Beata Kuman, 17.12.2014 r.