Historia

Miejscowość Psienie Ostrów (d. Psienia, Pschienie, Sinning) w źródłach pojawia się w 1543 roku jako własność rodziny Suchorzewskich. Folwark powstał w początkach XVII wieku, gdy wieś była własnością rodziny Tomickich. W 1789 roku folwark należał do Izabeli Gajewskiej, kasztelanowej nakielskiej. W 1793 roku Psienie Ostrów było już w dobrach hrabiego Wiktora Szołdrskiego herbu Łodzia. Po roku 1835 roku, po przymusowej licytacji, folwark stał się własnością Pelagii i Nepomucena Radońskich z Żegocina, a od 1866 roku ich jedynego syna Władysława. W latach 1880-89 Psienie Ostrów należało do braci Moritza i Isaaka Brandtów, Żydów z Pleszewa. Od 1889 roku Psienie było samodzielnym majątkiem, a jego właścicielem do 1897 roku był Wilhelm Purgold z Żurawińca. W latach 1897-1899 należał do wdowy Idy Purgold z domu Scheibner. Ona to sprzedała część majątku Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Po 1905 roku miała miejsce parcelacja majątkowych gruntów. W 1881 roku majątek Psienie Ostrów obejmował obszar 524 ha. Z tej powierzchni 365 ha stanowiły grunty orne, 32 ha łąki, a 110 ha lasy. W majątku pracowała cegielnia. Księga adresowa w 1905 roku podaje, że posiadłość zajmowała 516 ha.

Dwór w Psieniu Ostrowie powstał po 1890 roku. Jego budowę zawdzięczamy rodzinie Purgoldów. Prawdopodobnie przy dworze pozostała resztówka, gdyż rodzina Purgoldów zamieszkiwała dwór do końca II wojny światowej. Po II wojnie światowej dwór był zamieszkiwany przez kilka rodzin. W 2006 roku miał miejsce pożar, w którym spłonęła część stropów i dachu. Zdewastowany i zniszczony obiekt został zakupiony przez prywatnego inwestora w 2011 roku. Po kompleksowym remoncie dwór odzyskał dawną świetność i pierwotną funkcję mieszkalną. W 2018 roku za staranną rewaloryzację i adaptację dworu inwestorzy otrzymali tytuł laureata konkursu Zabytek Zadbany w kategorii „adaptacja obiektów zabytkowych".

Opis

Psienie Ostrów usytuowane jest w płnocno-wschodniej części gminy Czermin w odległości ok. 2 km na wschód od lokalnej drogi Czermin-Wieczyn-Grab. Dwór, wraz z zachowaną częścią parku, usytuowany jest w zachodniej części tej małej wsi, po północnej stronie drogi prowadzącej do szosy relacji Czermin-Grab. Jeszcze w okresie powojennym założenie dawnego majątku składało się z części rezydencjonalnej oraz zespołu folwarcznego. Obecnie zespół gospodarczy nie istnieje. Zachowała się ruina dawnego domu administratora zbudowanego w podobnej stylistyce co dwór. Podwórze folwarczne usytuowane na wschód od parku, na rzucie prostokąta, podzielono pomiędzy parcelantów. W szczątkowym stanie zachowały się domy dawnej kolonii mieszkalnej robotników folwarcznych. Park z dworem od północy sąsiaduje z gruntami rolnymi. Dwór usytuowany jest w części wschodniej dawnego parku założonego w wraz z budową dworu. Zachodnią część parku zajęły po 1980 roku domy jednorodzinne.

Obiekt posiada ciekawą bryłę. Zbudowano go w tzw. „stylu królowej Anny” (ang. Queen Anne Revival). Anna Stuart była pierwszą królową Wielkiej Brytanii i Irlandii (1707-1714). Z jej osobą wiąże się styl w architekturze, meblarstwie i złotnictwie. Reprezentuje on późnorenesansową formę o klasycyzującym charakterze połączoną z typową dla baroku kompozycją przestrzenną. Styl królowej Anny był bardzo popularny w Anglii (monumentalne założenia pałacowo-parkowe), Kanadzie i USA. W Polsce pojawił się głównie w elementach architektury na przełomie XIX/XX w. W Wielkopolsce cechy tego stylu odnajdujemy w pałacach w Górze i Jarocinie (pow. jarociński), Kobylnikach (pow. szamotulski), Morownicy (pow. kościański) oraz we dworze w miejscowości Szkudła (pow. pleszewski). Styl królowej Anny w odniesieniu do architektury wyróżnia kilka cech, które można ująć w punktach: 1) obiekty miały asymetryczne fasady i niekonwencjonalne kształty; 2) do budowy używano różnych materiałów: kamienia, cegły, drewna i tynku, wyniku czego budynki zyskiwały bogatą fakturę; 3) budynki posiadały dekoracyjne detale w postaci gzymsów, kolumn, wnęk i okien w ramach. Tak też dwór w Psieniu Ostrowie posiada niekonwencjonalną i rozczłonkowaną bryłę – w części południowej piętrową o dwuspadowym dachu, w środku parterową. Od północy przylega nieco wyższy ryzalit. Północno-zachodni narożnik dworu stanowi wieża w poziomie parteru czworoboczna, w partii piętra ośmioboczna, zwieńczona hełmem o formie ostrosłupa. Dachy pierwotnie były kryte blachą. Obecnie są pokryte dachówką karpiówką podwójnie w koronkę o grafitowym kolorze. Jedynie dachy wieży i wystawek pokrywa blacha cynkowo-tytanowa, patynowana w kolorze grafitowym, w układzie romboidalnym. Budynek, o ścianach z cegły ułożonej w wątku kowadełkowym, na wysokiej podmurówce z kamienia polnego, jest podpiwniczony z mieszkalnym poddaszem. Dwór został założony na rzucie wielobocznym, zbliżonym do prostokąta, z ryzalitami od strony południowej i północnej oraz nieznacznie wysuniętymi skrzydłami traktu południowego od strony wschodniej i zachodniej. Układ wnętrz na parterze jest dwutraktowy z wieżą i korytarzem rozdzielającym trakty. Fasadą dwou jest skierowana na zachód, z głównym wejściem poprzedzonym tarasem i wachlarzowo rozłożonymi schodami. Od wschodu dostawiono w trakcie ostatniego remontu nowy taras na kamiennej podmurówce, który swą formą nawiązuje do historycznego obiektu i jest skomunikowany z jadalnią oraz salonem. Wysokością jest równy z podmurówką i podpiwniczeniem historycznej bryły. Odcinkowe ceglane stropy piwniczne ułożone w tzw. jodełkę na zaprawie wapiennej, wsparte są na stalowych dwuteownikach. Wyżej stropy są drewniane, belkowe z podsufitką z narzutu wapienno-piaskowego. Budynek zdobią detale wykonane z jasnego tynku wapienno-gipsowego, tj. gzymsy, boniowane naroża, obramienia okien i drzwi, okulusy i ząbkowania. Na północny-zachód od dworu wybudowano nowy budynek garażowy, który swą formą nawiązuje do historycznego obiektu.

W trakcie remontu starano się zachować jak najwięcej historycznej substancji, by nie uszczuplać integralności budynku. Wzmocniono ściany zarówno w partii piwnic, jak i na pozostałych kondygnacjach. Ściany działowe piętra i poddasza wykonano z cegły ceramicznej w miejscu pierwotnych o konstrukcji szkieletowej. Zniszczoną więźbę dachową zastąpiono nową drewnianą, podobnie jak i drewniane stropy. Wykonano nową stolarkę okienną i drzwiową na wzór historycznej. Odbudowano zniszczone partie kominów oraz drewniane schody wewnętrzne. Wprowadzono do wnętrza nowe instalacje oraz ocieplenie budynku. Zakonserwowano ceglane ściany oraz istniejący detal i uzupełniono zniszczony. Całość terenu wokół dworu wraz z parkiem, który również został poddany rewitalizacji, wydzielono ogrodzeniem o ceglanych słupach i kamiennej podmurówce z metalowymi przęsłami. 

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 12.05.2025 r.