Historia 

Pyzdry położone są na wysokim brzegu rzeki Warty przy drodze do Słupcy i trasie Września-Kalisz. To jedno z miast rólewskich, lokowane w 1257 roku, po zniszczeniu w 1331 roku przez Krzyżaków, zostało odbudowane i otoczone murami. Zachowały się nieliczne fragmenty tychże średniowiecznych umocnień. Już od 2 poł. XIV w. było iedzibą starostwa, a od 1818 roku –siedzibą powiatu w województwie kaliskim. Pomyślnie rozwijające się miasto ponownie uległo zniszczeniu tym razem przez Szwedów w 1656 roku. Nieopodal Pyzdr powstańcy styczniowi 29 kwietnia 1863 roku, pod dowództwem Edmunda Taczanowskiego, stoczyli zwycięską potyczkę z Rosjanami. W latach 1870-1919 Pyzdry utraciły prawa miejskie. Niewielkie miasto zachowało swój układ wytyczony po 1814 roku, gdy w przewadze drewnianą zabudowę miasta pochłonął kolejny pożar.

Miasto posiada rozległy rynek z zachowaną zielenią pośrodku. Nieopodal rynku, przy ul. Farnej usytuowany jest późnogotycki kościół farny pw. Narodzenia NMP z 2 poł. XV w. W układzie Pyzdr widoczne są 3 etapy rozwoju. Osada Rybitwy to przedlokacyjne centrum funkcjonujące do połowy XIII wieku. Z kolei miasto lokacyjne, położone jest na wysokim zachodnim brzegu Warty z regularnym rynkiem, murami obronnymi oraz szeregiem budowli publicznych i sakralnych. Trzecia część to miasto rozbudowane w 1 poł. XIX w. Pyzdry posiadają jedną z piękniejszych panoram wśród miast Wielkopolski. Wysoka skarpa nadrzeczna z zabudową klasztoru i miejscem po dawnym zamku królewskim, kościół farny oraz rzeka Warta są istotnymi elementami kształtującymi przestrzenną tożsamość miasta.

Dom podcieniowy przy rynku powstał w 1768 roku. W 2 poł. XVIII w. dostawiono do niego piekarnię. Obecnie nie istnieje przyległy do niej piec piekarniczy. Powyższa zabudowa obecnie zajmuje dwie parcele jakie wytyczono przy lokacji miasta. Od wschodu, do budynku głównego dostawiono jeszcze na przełomie XIX/XX w. ceglany budynek gospodarczy. W latach 1957-1985 w domu swoją pierwszą siedzibę miało Muzeum Regionalne w Pyzdrach. Wcześniej, w latach 1956-57, wymieniono w budynku więźbę dachową oraz pokrycie z dranic na płytki azbestowo-cementowe. Po wyprowadzeniu się placówki muzealnej w budynku nadal funkcjonowała piekarnia oraz znajdował się sklep. W 2019 roku gmina zakupiła budynek z przeznaczeniem ponownie na cele muzealne. Posłużyły na to środki unijne w ramach działania „Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2014-2020”. Po remoncie w budynku powstała ekspozycja poświęcona Szlakowi Piastowskiemu (najstarszemu szlakowi w Polsce, znanemu już w 1938 roku). Dom przed remontem był znacznie zdewastowany. Dach nad piekarnią praktycznie nie istniał, a nad budynkiem głównym w wielu miejscach był nieszczelny. W trakcie prac wzmocniono więźbę z lat 50. XX w. oraz wykonano nową więźbę nad piekarnią. Dach pokryto gontem z drewna świerku. Obiekt zyskał jednolitą formę. Zadbano o szczegóły i detale przy odtwarzaniu stolarki okiennej oraz konserwacji historycznej oraz szczegóły konserwacji wnętrza. Bezcenny obiekt po kompleksowym remoncie zasługującym na uznanie stał się istotnym elementem aktywizacji lokalnej społeczności i miejscem odkrywania tradycji oraz historii.

W 2022 roku w uzanniu za przeprowadzone prace renowacyjne dom podcieniowy uzyskał tytuł laureata w konkursie Zabytek Zadbany w kategorii „architektura i konstrukcje drewniane”. 

Opis 

Jedyny podcieniowy dom na terenie miasta (drewniany dom przy Rynku nr 19 nie posiada podcienia i nie zachował wnętrza) usytuowany jest we wschodniej pierzei zwartej zabudowy rynkowej, na terenie historycznego układu urbanistycznego. Odbudowa miasta po kolejnym pożarze wiązała się z powiększeniem placu rynkowego i przesunięciem linii zabudowy. Stąd w piwnicach domu w partii przyrynkowej widoczne są pewne przekształcenia. Zachowany do czasów obecnych dom zbudowano na piwnicach poprzedniego budynku. Drewniany budynek konstrukcji sumikowo-łątkowej, o otynkowanych elewacjach, wybudowano na planie prostokąta na kamiennym cokole. Od strony rynku umieszczono szczytowy podcień wsparty na czterech okrągłych słupach z kostkowymi kapitelami. W podcieniu elewacja artykułowana jest trzema oknami o formie stojących prostokątów i drzwiami wejściowymi. Zwartą, parterową, częściowo podpiwniczoną bryłę obiektu  nakryto dachem łamanym. Z kolei, wzniesiona od północy w konstrukcji ryglowej (szkieletowej) dobudówka dawnej piekarni, z dużym otworem drzwiowym i wystawowym oknem w elewacji frontowej, nakryta jest dachem pulpitowym. Konstrukcja więźby dachowej oparta jest na parze ram stolcowo-płatwiowych tworzących ścianę ryglową, która umożliwia wydzielenie pomieszczeń na poddaszu. Zachowane piwnice o sklepieniach kolebkowych prezentują artefakty związane z okresem piastowskim. Wejście do piwnic prowadzi zewnętrznymi schodami z podcienia. Pomieszczenia parteru o zachowanym historycznym układzie również pełnią funkcje muzealne. Poddasze służy spotkaniom edukacyjnym oraz celom wystawienniczym. Dawna piekarnia z pięknie wyeksponowaną konstrukcją ryglową ścian zewnętrznych (niezwykle rzadko spotykaną w tej części Wielkopolski) zamieniona została na kawiarnię, do której na pyszne lody i ciasta przychodzą zarówno mieszkańcy jak i turyści. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż w trakcie ostatniego remontu nowe elementy, które z racji znacznego zniszczenia obiektu należało wprowadzić, umiejętnie scalono kolorystycznie z zachowaną substancją historyczną.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 20-08-2024 r.