Historia 

Badania archeologiczne przeprowadzone w 2014 roku potwierdziły genezę zamku górnego sięgającą II połowy XIII wieku. Około połowy XIV wieku zbudowano tzw. zamek średni. Rabsztyn był w tym czasie zapewne zamkiem królewskim. Kamienna budowla należała (według utrwalonej tradycji historycznej) do systemu obronnego Małopolski, zabezpieczającego granicę ze Śląskiem. Początkowo zamek składał się z kamiennej wieży i obwodu obronnego. W końcu XIV wieku przeszedł we władanie Leliwitów - Melsztyńskich. Na przełomie XIV/XV wieku poszerzono obwód obronny od południa i zachodu (zamek średni) oraz od północy i wschodu tworząc zamek dolny. Przebudowując zamek górny wówczas zapewne od północy i od wschodu powstał sztuczny przekop fosy z mostem. Wiek XVI przyniósł kolejne, renesansowe przekształcenia zamku związane z działalnością rodziny Bonerów. Rozbudowa założenia ku wschodowi z ukształtowaniem wczesnobarokowego pałacu, złożonego z trzech 2-piętrowych skrzydeł, dokonana została w pierwszej tercji XVII wieku staraniem Zygmunta Myszkowskiego lub Mikołaja Wolskiego. Ruinę obiektu zapoczątkował najazd szwedzki. W 1657 roku zamek został ograbiony i spalony. Od tej chwili był tylko częściowo zamieszkały i nieodbudowywany. Pod koniec XVIII wieku lub na początku XIX wieku zamek został opuszczony i popadł w całkowitą ruinę. Na początku XX wieku zawaliła się zamkowa wieża zbudowana z wapienia i cegły. Począwszy od 1986 roku zaczęto prowadzić prace ratunkowe i rekonstrukcyjne: zabezpieczono północną ścianę pałacu, pod bramą wjazdową odgruzowano piwnicę, uzupełniono i odtworzono część murów oraz zbudowano drewniane mosty nad fosą i przed bramą. W 1990 roku zamek stał się własnością gminy Olkusz, która konsekwentnie do obecnej chwili, prowadzi ratunkowe prace konserwatorskie, zmierzające do zabezpieczenia ruin przed destrukcją oraz ich udostępnienia turystom. W 2008 roku zakończono rekonstrukcję węzła bramnego. W kolejnych latach prowadzono badania archeologiczne w obrębie zamku górnego, wykonano zabezpieczenie i uczytelnienie murów zamku górnego i wieży, na której szczycie powstał taras widokowy. W 2014 roku odkryto i zabezpieczono piwnice zamku średniego i mury wieży narożnej, wykonano zabezpieczenia, nadmurowania oraz konserwację murów zamku górnego i średniego. Przebieg murów od strony zachodniej i południowej został uczytelniony, w obrębie murów odkrytej wieży narożnej wykonano taras i odwodnienia wszystkich istniejących tarasów. Nad odkrytymi reliktami zamku średniego postawiono stalowo – szklany pawilon oraz pomost nad studnią. W 2019 roku zabezpieczono konstrukcyjnie ostaniec skalny, na którym stoi zamek górny i odgruzowane mury biegnące od ostańca do węzła bramnego. Uczytelniono przebieg murów i wykonano ich konserwację. W 2021 roku ruiny zamku w Rabsztynie zostały laureatem w konkursie Zabytek Zadbany. 

Opis 

Ruiny rabsztyńskiego zamku znajdują się na wysokim skalistym wzgórzu (427 m n.p.m.) opadającym stromo ku zachodowi i południowemu-zachodowi przy drodze z Olkusza do Wolbromia. Pierwotnie zamek gotycki zbudowany był na nieregularnym planie z cylindryczną wieżą w części zachodniej i przylegającymi do niej budynkami mieszkalnymi. Od południa, poniżej skały, znajdował się dziedziniec otoczony murem natomiast od północy i od wschodu zamek dolny. Pałac dolny zbudowany był jako 3-skrzydłowy, 3-kondygnacyjny z dziedzińcem wewnętrznym. Wjazd znajduje się od strony północnej. Z pierwotnej substancji zabytkowej zachowały się głownie mury magistralne, fragmenty murów zamku górnego oraz ściany 3 skrzydeł pałacu z bramą. Ruina pałacu nowożytnego (murowanego z kamienia) składa się z elewacji północnej 5-osiowej, 3-kondygnacyjnej z bramą na piątej osi zamkniętą półokrągło. Okna zostały zamknięte łukiem odcinkowym, elewacja południowa 10-osiowa, 3- kondygnacyjna i elewacja wschodnia 11-osiowa, 3- kondygnacyjna. Elewacja zachodnia zachowała się do przyziemia. Zamek otoczony jest pozostałością fosy. W ramach prac ratunkowych i rekonstrukcji odgruzowano część piwnic, odtworzono i nadbudowano część murów i częściowo wieże zamku górnego i średniego, budując na nich tarasy widokowe. Zbudowano drewniane mosty nad fosą i przed bramą oraz dokonano rekonstrukcji węzła bramnego, zabezpieczono i wyeksponowano odkryte relikty zamku górnego i średniego. 

Obiekt dostępny 

Oprac. Tomasz Woźniak, OT NID w Krakowie, 23-05-2023 r.