W epoce stanisławowskiej kilkudziesięciu Żydów zamieszkiwało na przedmieściach Radomia. Po III rozbiorze wyznawcom judaizmu pozwolono na powrót do miasta i osiedlenie się w wyznaczonej dla nich dzielnicy na terenie jurydyki starościńskiej, po 1814 roku — także poza jej obrębem.

W latach 20. XIX wieku wzniesiono pierwszą bóżnicę. W drugiej połowie stulecia obok środowiska ortodoksyjnego znaczącą pozycję zdobyli chasydzi, a w mieście działały sztyble, skupiające zwolenników cadyków z Góry Kalwarii, Aleksandrowa i Kozienic. W XIX wieku radomska społeczność żydowska przeżywała okres wzmożonego rozwoju ekonomicznego, zwłaszcza po zniesieniu w 1841 roku wszelkich ograniczeń dla jej aktywności gospodarczej. W latach 90. XIX wieku 11 tysięcy Żydów stanowiło niespełna 40% wszystkich radomian.

W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi, stanowiący 32% obywateli miasta (1931), tworzyli jedną z największych gmin wyznaniowych w centralnej części Rzeczypospolitej. Obok synagogi, usytuowanej na rogu ulic Podwalnej i Bożniczej, w mieście funkcjonowało także kilkanaście prywatnych domów modlitwy. W latach 20. i 30. XX wieku Żydzi współtworzyli też znaczącą część radomskiego rynku rzemiosła i usług: byli właścicielami niemal 90% działających w mieście małych zakładów rzemieślniczo-usługowych oraz dwóch trzecich składów i sklepów. Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej 58% radomskich Żydów utrzymywało się z rzemiosła i usług, 18% było robotnikami, 12% pracowało w handlu, a 2,5% wykonywało wolne zawody.

Od początku XX wieku w mieście działały liczne żydowskie partie polityczne różnych frakcji, organizacje społeczne oraz instytucje kulturalne. W początkach lat 20. XX wieku najważniejszą pozycję zajmowały organizacje ortodoksyjne i socjalistyczne, które z biegiem czasu ustąpiły miejsca syjonistom. Radom rozwijał się jako ośrodek żydowskiej kultury, funkcjonowały tu liczne instytucje prowadzące działalność edukacyjno-oświatową oraz żydowskie kluby sportowe. Wydawano wiele gazet i czasopism o zróżnicowanym charakterze, publikowanych głównie w języku jidysz. W latach 30. XX wieku na skutek pogłębiających się konfliktów na tle narodowościowym, a także z powodu pogarszającej się sytuacji ekonomicznej i popularności ideologii syjonistycznej znaczna liczba Żydów opuściła Radom, udając się na emigrację.

Od jesieni 1939 roku do Radomia napływali Żydzi wysiedleni z terenów wcielonych do Rzeszy, zwłaszcza z „Kraju Warty”. W grudniu powołano też radomski Judenrat (Radę Żydowską), na czele którego stanął Josef Diamant. Na początku następnego roku w okolicach miasta okupanci założyli obozy pracy przymusowej dla Żydów.

W kwietniu 1941 roku Niemcy utworzyli w Radomiu dwa osobne zamknięte getta: „duże” znajdowało się w centrum miasta i obejmowało teren tradycyjnej dzielnicy żydowskiej (tj. ulicę Wałową wraz z przyległymi do niej ulicami); „małe” wytyczono na ubogim przedmieściu Glinice — łącznie stłoczono w nich 32 tysiące osób. Likwidacji gett Niemcy dokonali w sierpniu 1942 roku w trzech zasadniczych turach. Do obozu zagłady Treblinka wywieziono około 28 tysięcy więźniów, setki zabito w egzekucjach jeszcze w Radomiu. Pozostałe w mieście 3 tysiące Żydów przesiedlono do obozu pracy przy ulicy Szwarlikowskiej, zatrudniając ich w zakładach rzemieślniczych działających na potrzeby Rzeszy. W listopadzie obóz przy Szwarlikowskiej został zlikwidowany — część więźniów została przeniesiona na teren nowego obozu przy ulicy Szkolnej, skąd w lipcu 1944 roku około 2500 więźniów wysłano pieszo do Tomaszowa Mazowieckiego, a dalej do Auschwitz i innych obozów koncentracyjnych.

Po wojnie, w maju 1945 roku w Radomiu żyło około 400 osób pochodzenia żydowskiego, których ogromna większość wyjechała wkrótce z Polski. Radomska Gmina Wyznaniowa Żydowska działała do 1951 roku.

Opis

W 1831 roku założono w Radomiu cmentarz przeznaczony dla żydowskich ofiar epidemii cholery, wytyczając go poza miastem, w okolicy wsi Dzierzków (obecnie jedna z dzielnic Radomia). W 1837 roku nekropolia została przekształcona w cmentarz gminy żydowskiej. W okresie pierwszej i drugiej wojny światowej chowano tu żołnierzy wyznania mojżeszowego. Podczas okupacji niemieckiej nekropolia stała się miejscem pochówku Żydów zmarłych i zamordowanych w radomskich gettach. Po 1945 roku przeniesiono tu także szczątki Żydów zmarłych podczas wykonywania pracy w zakładach przemysłowych Radomia i Pionek. Ostatni pogrzeb miał miejsce w 1950 roku.

Podczas drugiej wojny światowej Niemcy zniszczyli nekropolię, wywożąc niemal wszystkie płyty nagrobne, które potem zostały wykorzystane przy pracach budowlanych na terenie miasta. Dewastacja trwała też po wojnie. Dopiero 3 kwietnia 1989 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków pod nr. 400/A/89. W sierpniu 1989 roku zarejestrowany został Społeczny Komitet Rewaloryzacji Cmentarza Żydowskiego w Radomiu. W ciągu kolejnych lat udało się ogrodzić teren cmentarza, wybudować ohel i odnaleźć wiele macew.

Nekropolia zajmuje działkę w kształcie prostokąta o powierzchni 5,0318 hektarów. Brama wejściowa znajduje się od strony ulicy Towarowej. Cmentarz otacza mur, do którego po wewnętrznej stronie przymocowano fragmenty odzyskanych macew. Po lewej stronie od wejścia leży kilkadziesiąt nagrobków, odnalezionych w ostatnich latach na terenie Radomia. Podczas prac restauracyjnych około 100 nagrobków ustawiono w dwóch rzędach na wprost bramy, tworząc w ten sposób współczesną aleję główną cmentarza. Łączna liczba nagrobków na cmentarzu wynosi około 300.

Na końcu alei głównej w 2001 roku odsłonięto pomnik poświęcony Żydom poległym w obronie Rzeczypospolitej — powstańcom styczniowym i żołnierzom z wojny polsko-bolszewickiej. Na lewo od pomnika, kilkadziesiąt metrów dalej, na niewielkim wzniesieniu zbudowano ohel. Wewnątrz znajduje się nagrobek oraz tabliczki upamiętniające kilkadziesiąt skupisk żydowskich z ziemi radomskiej, unicestwionych przez Niemców w latach Zagłady. W listopadzie 2010 roku uroczyście odsłonięto pomnik-lapidarium w formie półkolistego muru, w którym zostały umieszczone zachowane macewy, odnalezione w różnych punktach miasta. Prace wykonali więźniowie z aresztu w Koziej Górze. Partnerem projektu była Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.