Usytuowanie i opis

Stanowisko zlokalizowane jest ok. 1,5 km na północny-wschód od rynku w Rozprzy, wśród podmokłych, bagnistych łąk na dnie doliny Luciąży, w miejscu jej wyraźnego rozszerzenia. W sąsiedztwie widoczne są stosunkowo nieliczne suche, piaszczyste kępy, na których w przeszłości zlokalizowano osady przygrodowe.

Obiekt ma obecnie kształt połowy stożka o zaklęśniętym środku, zniszczonego od zachodu przez orkę. U podstawy ma on średnicę ok. 40 m, a otaczająca go bardzo słabo czytelna fosa mierzy ok. 12 m.

Historia

Rozprza pojawia się w przekazach pisanych w 1136 r. jako siedziba kasztelanii, zaś tamtejsi kasztelanowie występują licznie w źródłach z XIII i 1. połowie XIV wieku. W 2. połowie tegoż stulecia przechodzi z rąk królewskich do Niegodziców-Jelitczyków, stając się centrum dużego, wielowioskowego klucza ich dóbr.

Na stanowisku wyróżniono cztery fazy osadnicze: fazę 1 przed połową X w., fazę 2 w X w., fazę 3 od XI do XIII w., fazę 4 od połowy XIII-2. połowy XIV wieku. Zbudowany tu w miejscu osady otwartej pierścieniowaty gród opolny (?), później państwowy, w ostatniej fazie funkcjonowania przekształcony został w tzw. gródek stożkowaty.

Stan i wyniki badań

Grodzisko badane było powierzchniowo m.in. przez Mariana Wawrzynieckiego (1910), Romana Jakimowicza (1929), Jerzego Antoniewicza (1945) oraz Justyna Skowrona i Mirosława Szukała działających w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (1983). W latach 1963-1966 badania wykopaliskowe na grodzisku przeprowadziła Aldona Chmielowska z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. W ich efekcie obiekt ten przedstawiano w początkach jego funkcjonowania jako niewielki gród pierścieniowy o średnicy ok. 25 m z wałem mającym u podstawy 2,5-3 m i otaczającym majdan mierzący 18-20 m. Miał on powstać przed połową X w., na miejscu osady otwartej datowanej na okres między VI a IX wiekiem. Następnie, w X w. miały zostać wzmocnione wały, które poszerzono do 7 m u podstawy. Dalszy rozwój obiektu badaczka datowała na XI-XII w., kiedy to zostały jeszcze bardziej wzmocnione wały (do szerokości 11 m u podstawy), zaś wokół obiektu została wykopana fosa o szerokości 12 m, otoczona dodatkowym „wałem zaporowym” szerokości 8 m. Ostatnią fazą przemian obiektu była przeprowadzona w XIII w. jego przebudowa do postaci gródka stożkowatego będącego siedzibą rycerską związaną z rodem Niegodziców-Jelitczyków. W trakcie tych prac zebrano liczne ułamki naczyń glinianych, kości zwierzęcych, a także przedmioty z żelaza (m.in. łączone z fazą 4 funkcjonowania założenia: elementy rzędu końskiego i oporządzenia jeździeckiego, fragm. zbroi płytkowej, groty włóczni, czekan, topór, groty bełtów, klucze, okucia i wiertła) i metali kolorowych (brązowa obrączka - pierścionek). Znaczne zmiany w „widzeniu” obiektu przyniosły badania nieinwazyjne, prowadzone na terenie grodziska wraz z jego zapleczem w 2013 roku przez ekipę kierowaną przez Jerzego Sikorę, Piotra Wronieckiego, Piotra Krzysztofa Kittela, Łukasza Trzcińskiego i Wiesław Stępienia. Wyniki przeprowadzonych archeologicznych badania powierzchniowych, badań geomorfologicznych i geofizycznych oraz analizy zdjęć lotniczych wykazały, że w szczytowym okresie rozwoju było to założenie dwuczłonowe, złożone z pierścieniowego członu głównego, otoczonego fosą i dodatkowym wałem oraz członu południowego, oddzielonego od głównego fosą, posiadającego podkowiasty kształt i być może własne obwarowania. Zajmowało ono wówczas powierzchnię 1,3 ha i w pełni odpowiadało rozmiarom kasztelańskich grodów dawnej prowincji łęczyckiej.

Zabytek dostępny bez ograniczeń.

Oprac. Janusz Pietrzak, 18.12.2014 r.