To na Ziemi Kłodzkiej jedyny, a na Śląsku jeden z nielicznych już przykładów takiego rozwiązania przestrzenno-funkcjonalnego kształtowanego w XVI w. Inne przykłady: dwór w Laskówce, gm. Złoty Stok oraz pałac w Łomnicy, gm. Zgorzelec. Równie rzadko spotykany jest na Ziemi Kłodzkiej portal z tablicą heraldyczną o rozbudowanej treści, oddającej koligacje rodu, podobnie jak portale dworów w Międzylesiu, Starej Łomnicy i w Nowej Rudzie, przy ul. Kościelnej 30.

Historia

Roztoki wzmiankowane po raz pierwszy w r. 1358. Od 1551 r. wieś i tutejsze dziedziczne sędziostwo (sołectwo z prawem niższego sądownictwa) w rękach panów von Tschirinhaus. Przez nich na bazie dóbr sędziowskich z folwarkiem ukształtowane dobra dominialne. W 1569 r. w folwarku sędziowskim zbudowany dwór, budynek mieszkalno-gospodarczy, a w jego elewacji frontowej umieszczony kamienny portal. W końcu XVI w. dwór ten przebudowany i przystosowany przez Tschirinhausów do funkcji do funkcji szlacheckiej siedziby, z zachowaniem części mieszkalnej i gospodarczej. Przebudowany też portal. Wzbogacony o płycinę z herbami Tschirinhasów i skoligaconych z nimi rodzin, jak w portalu dworu w Międzylesiu. Wykonane też nowe zwieńczenie portalu, w które wmontowane relikty portalu starszego, plakietka z datą 1569 oraz medalion z męskim portretem. Od 1609 r. Roztoki ośrodkiem administracyjnym wydzielonego z włości międzyleskich klucza dóbr, który od ok. poł. XVII w. do 1945 r. w posiadaniu hrabiów von Althann z Międzylesia. W 1643 r. dwór zniszczony w czasie działań wojennych, a od 2 poł. XVII w. wykorzystywany tylko jako kuria majątkowa. W następnych stuleciach dwór wielokrotnie naprawiany z częściową utratą cech stylowych. Ostatnia znacząca przebudowa budynku po r. 1836, po pożarze, przeprowadzona w stylu bardzo uproszczonego neoklasycyzmu. Mieszkalne wnętrza dworu remontowane w 2 poł. XIX w. Z dawnej zabudowy folwarku zachowana obora zbudowana w XVIII w. i przebudowana w 1836 r. w stylu neoklasycyzmu, obecnie w ruinie.

Opis

Założenie dworskie w Roztokach zlokalizowane na pn. od zespołu kościelnego. Złożone z renesansowego dworu po Zach. Stronie majdanu gospodarczego oraz z obory z 1836 r. zbudowanej po wsch. stronie tego dziedzińca. Dwór to budynek mieszkalno-gospodarczy, murowany z kamienia i cegły, tynkowany. Założony na planie wydłużonego prostokąta. jednotraktowy, jedno- lub dwukondygnacjowy. Dwukondygnacjowy, nakryty dachem naczółkowym. Otwory rozmieszczone w elewacjach stosownie do potrzeb. Elewacja frontowa dzielona pasowym gzymsem nad przyziemiem i profilowanym gzymsem koronującym. We frontowej, dziedzińcowej elewacji mieszkalnej części budynku, umieszczony skrajnie renesansowy, kamienny portal. Prostokątny otwór ujęty półkolumnami zdobionymi dekoracją geometryczną wspierającymi ornamentowane belkowanie. Powyżej tablica z inskrypcjami i 8 herbami rodów skoligaconych z właścicielami dworu. Tablica ujęta skrajnie listwami z ornamentem kandelabrowym. Zwieńczona dwoma, symetrycznymi, trójkątnymi kamiennymi elementami zamkniętymi od góry wolutami, wypełnionymi groteską z postaciami ludzkimi. W centrum zwieńczenia kartusz z datą 1569 i powyżej medalion portretowy z wizerunkiem męskiej twarzy, ujęty obramieniem z liści laurowych. Po obu stronach portalu dwa kamienne, fascjowe obramienia okien sieni. W przyziemiu mieszkalnej części budynku usytuowane skrajnie sień i izba nakryte stropami. Wnętrza gospodarcze ze sklepieniami kolebkowymi z lunetami.

Zabytek dostępny przez cały rok, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 12-11-2015 r.