Historia 

Dominikanie (zakon kaznodziejski)  lokowali swe siedziby w większych ośrodkach osadniczych. Do Sieradza przybyli zapewne z Krakowa, najprawdopodobniej za sprawą księcia Konrada Mazowieckiego. Większość współczesnych badaczy uważa, iż nastąpiło to w okresie między 1233 a 1245 rokiem, a więc przed przyznaniem praw miejskich. Było to wyjątkowa sytuacja, dzięki której ranga Sieradza znacznie wzrosła. Fundacja sieradzka była pierwszą na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej. Zakonnicy cieszyli się życzliwością zarówno władzy książęcej, królewskiej, jak i lokalnych mieszczan oraz szlachty. Konsekracja świątyni miała miejsce w 1254 roku (niektóre źródła podają 1260 r.). Pierwotny budynek składał się z nawy, węższego prezbiterium i zakrystii ulokowanej po południowej stronie. Już w 1331 roku w efekcie najazdu krzyżackiego została ona doszczętnie zniszczona. Odbudowano ją ok. 1380 roku, według niektórych źródeł miało to miejsce wcześniej, bo jeszcze w połowie XIV wieku. W 1693 roku w mieście wybuchł potężny pożar, na skutek którego wnętrze kościoła doszczętnie spłonęło. W trakcie odbudowy (trwającej wiele lat) obniżono nieco sklepienia, zmieniono kształt otworów okiennych, bryłę wydłużono a fasadzie dodano barokowe szczyty. 

Kasata zakonu nastąpiła w 1863 roku, a po śmierci ostatniego dominikanina w 1889 roku pieczę nad kościołem objęło duchowieństwo diecezjalne. Okazały zespół popadał w powolną ruinę, gdyż z braku funduszy nie był poddawany remontom. Sukcesywne remonty zaczął przeprowadzać od 1908 roku ówczesny rektor, ks. Brzeziński. Wymieniono wówczas posadzkę, przeprowadzono konserwacje ołtarzy a polichromie wykonał prof. Borzym wraz z artystą malarzem Podębskim. Od 1922 roku w klasztorze swą siedzibę miało zgromadzenie sióstr Urszulanek SJK, których założycielka, św. Urszula Ledochowska uzyskała zgodę na przejęcie zespołu klasztornego u generała dominikanów w Rzymie. W czasie II wojny światowej w klasztorze i w kościele działał szpital polowy. W 2008 roku doszło do kolejnego remontu zespołu.

Opis 

Podominikański zespół klasztorny usytuowany jest w północno-wschodniej części Sieradza. Zajmuje teren ograniczony ul. Żabią, Dominikańską, Szewską oraz Placem Teatralnym. Kościół jest orientowany, zabudowania klasztorne przylegają do niego od północy. Zgodnie z zasadami budowlanymi dominikanów, kościół nie posiada wieży, ma jedynie sygnaturkę. Kościoły dominikańskie wyróżniają także wydłużone chóry i jednonawowe korpusy i ta forma została zrealizowana także w Sieradzu.

Jest to obiekt orientowany, jednonawowy o czterech przęsłach nawy, z nieco węższym pięcioprzęsłowym prezbiterium. Do prezbiterium przylega od południa zakrystia, od północy klasztor. Narożniki i część południowa zostały oszkarpowane. Wzniesiony jest z cegły ułożonej w wątek wendyjski, na fundamencie z głazów narzutowych i tłucznia ceglanego. Na uwagę zasługują wyjątkowo cenne elementy dekoracyjne ścian w postaci fryzów ceglanych i pasów płytek ceramicznych szklonych na zielono. Z zewnątrz oszkarpowany, szkarpy w partii prezbiterium są pierwotne. Mury częściowo otynkowano. W prezbiterium zastosowano sklepienia kolebkowo-żebrowe, a w nawie kolebkowe. Więźba dachowa wykonana została z drewna, charakteryzuje ją mieszana konstrukcja jętkowo- płatwiowa i wieszarowa. Dachy pokrywa dachówka ceramiczna.

Bryła kościoła jest zwarta, dwuczłonowa (prezbiterium i nawa), obie partie przekrywają dachy dwuspadowe. Rolę fasady pełni elewacja zachodnia. Jest ona trójosiowa, jednokondygnacyjna. W osi środkowej, otynkowanej znajduje się obecne główne wejście do świątyni, nad nim w niszy umieszczony jest krucyfiks. Osie boczne nie są otynkowane. Na wysokości krucyfiksu znajdują się w nich ostrołukowo zwieńczone blendy. Fasadę wieńczy barokowy szczyt osadzony na profilowanym gzymsie, dodany w czasie odbudowy po pożarze w XVII wieku. Jest on trójkondygnacyjny i trójosiowy - także otynkowany. Elewacja południowa posiada oszkarpowanie. W strefie nawy jest siedmioosiowa, osie wyznaczone są mi. przez otwory okienne zamknięte półkoliście. W osi drugiej od zachodu znajduje się wspaniały portal obejmujący otwór wejściowy- obecnie zamurowany. Jest to wyjątkowy przykład sztuki wczesnogotyckiej z charakterystycznymi monumentalnymi archiwoltami w formie stylizowanych lilii - dominikańskiego symbolu czystości. Zapewne inspiracją takiego rozwiązania były kamienne portale hiszpańskie. Ta część muru jest pozbawiona tynku, pozostałe są otynkowane, podobniej, jak cała część prezbiterialna. Zawiera ona otwory okienne o różnej wielkości, zamknięte łukiem pełnym. Zwieńczenie w postaci belkowania i gzymsu występuje w obu partiach tej elewacji. Elewacja wschodnia jest dwukondygnacyjna, oszkarpowania. W dolnej części znajduje się wejście do podziemi. Zwieńczona jest  trójkondygnacyjnym, barokowym szczytem. 

Wnętrze: prezbiterium posiada sklepienie kolebkowo-krzyżowe, w nawie kolebkowe z lunetami. Na stropie prezbiterium znajdują się freski ze scenami z życia królowej Jadwigi, wykonane w 1910 roku przez prof. Borzyma, na łuku tęczowym zaś apoteoza wskrzeszenia Polski i scena zjazdu sieradzkiego, na którym wybrano córkę L. Węgierskiego na króla Polski. Prezbiterium od nawy wydziela łuk tęczowy. Ściany nawy ozdobione pilastrami, na których spoczywa fryz i wydatny gzyms. W ścianie północnej znajduje się wyjście do krużganka oraz empora. W części zachodniej znajduje się chór muzyczny oparty na dwóch kolumnach rozdzielających trzy arkady. W ścianie zachodniej umieszczone jest wejście do kruchty. Wyposażenie w kościele reprezentuje głównie styl barokowy w różnych jego fazach. Ołtarz główny (z obrazem Matki Boskiej Różańcowej i św. Stanisława) powstał w 1718 roku. Również ołtarze boczne pochodzą z XVIII wieku, podobnie jak konfesjonał oraz prospekt organowy. Z wielu pochówków darczyńców kościelnych zachowała się jedna płyta nagrobna (relokowana) kasztelana rozpierskiego Piotra Zajączka i jego żony.

Z zewnątrz dostępny bez ograniczeń, wnętrze w przerwach między uroczystościami lub po uzgodnieniu z ss. Urszulankami.

Oprac. Anna Michalska OT NID w Łodzi, 10.12.2024 r.