Historia obiektu

Wieś Śladków była w posiadaniu wielu rodów szlacheckich. Pierwszymi, historycznie poświadczonymi w 1. połowie XV w. byli Baliccy, dziedzice Balic wiślickich. Za ich władania, prawdopodobnie w XVI w. powstała tu pierwotna budowla, na rzucie prostokąta o wymiarach 8,5 na 11,5 m i masywnych kamiennych ścianach (być może lamus lub wieża mieszkalna z drewnianym piętrem), której mury są wtopione w później uformowaną bryłę pałacu. Niewielkiej przebudowy dokonano zapewne za czasu nowych właścicieli – Chełmskich, w 1691 r., o czym świadczy inskrypcja nad portalem wejściowym (obecnie wewnętrznym). Zasadnicza rozbudowa, po której budynek uzyskał obecny kształt nastąpiła pod koniec XVIII w., co wynika z analizy stylowej porównawczej ówczesnych budowli pałacowych w Małopolsce. Można tu wyodrębnić grupę kilku pałaców wzniesionych w 2. połowie tego wieku, o kształcie łączącym formy późnobarokowe i wczesnoklasycystyczne (Nałęczów, Opole Lubelskie, Rusinów, Szczekociny). Uczestnictwo w ich budowie, pracującego  wówczas w tych okolicach inżyniera Ferdynanda Naxa może skłaniać do przypisania mu projektu omawianego pałacu w Śladkowie, aczkolwiek nie jest to ewidentnie poświadczone. W fazie tej najpierw wykształcono bryłę a dopiero później przeprowadzono prace wewnętrzne i wykończeniowe. W 1. połowie XIX w. nastąpiła przebudowa klatki schodowej, w drugiej zaś przebudowa ryzalitu (podniesienie attyki i wmurowanie kartuszów z herbami ówczesnych właścicieli miejscowości – Sielskich od 1856 r.) i budowa tarasu od północy. Towarzyszyły temu prace remontowe i modernizacyjne we wnętrzu budynku. W rękach prywatnych rodzin szlacheckich obiekt pozostawał do 1945 r., kiedy to upaństwowiono cały majątek, a w budynku pałacu najpierw umieszczono Szkołę Spółdzielczą, a zaraz potem Państwowy Dom Dziecka. W latach 70. XX w. zaprzestano użytkowania, a budynek zaczął ulegać dewastacji, razem z niepielęgnowanym parkiem. W 1988 r. cały zespół zakupił prywatny przedsiębiorca, z zamiarem przeprowadzenia kompleksowego remontu, co jednak nie nastąpiło, a degradacja substancji postępowała. Dla zabezpieczenia cennego obiektu obiekt został w 2016 r. ponownie przejęty przez Skarb Państwa, z ustanowieniem w 2019 r. reprezentanta w postaci Prezydenta Miasta Kielce. Obecnie budynek pałacowy i przyległy park podlegają pracom porządkowym i remontowym o charakterze zabezpieczającym.

Opis obiektu

Zespół pałacowo-parkowy położony jest na północny zachód od zabudowań wsi, na terenie lekko opadającym w kierunku północnym, między drogą Chmielnik – Pińczów (od południa), a ciekiem wodnym (od północy); od strony wschodniej rozciągają się łąki i pola. Dawny park wraz z usytuowanym centralnie budynkiem pałacu zajmuje działkę o nieregularnym kształcie, leżącą na kierunku północ-południe; od zachodu i wschodu znajduje się teren dawnego folwarku i znajdujących się tam ocalałych zabudowań gospodarczych. Park wygrodzony jest od południa parkanem metalowym miedzy murowanymi słupkami, gdzie na osi od południa znajduje się brama wjazdowa na (dawniej) paradny owalny dziedziniec. Pałac zajmuje południowo centralną część działki, stanowiąc dominantę osiowej kompozycji rozpoczynającej się na bramie wjazdowej, poprzez owalny dziedziniec otoczony podwójnym szpalerem drzew, kontynuowany polaną po drugiej (północnej) stronie pałacu, dalej rozległym parkiem (niegdyś) krajobrazowym, by skończyć się na okrągłym stawie, zamkniętym od północy ścianą zieleni. Główny element założenia – pałac – to budynek dwukondygnacyjny, częściowo podpiwniczony, z rozległym nieużytkowym poddaszem. Zgodnie z zasadami ówczesnego budowania główna bryła ma zwarty kształt prostopadłościenny z zaakcentowaniem osi – od południa owalnym ryzalitem (w przyziemiu podcieniowym), od północy gankiem i tarasem. Dach jest mansardowy czterospadowy, z wieżyczką nad ryzalitem. Elewacje w części posiadają wystrój architektoniczny w postaci obramień i gzymsowania, z czego najbardziej rozwinięto dekorację ryzalitu, wieńcząc go kartuszem z herbami, wazami i figurami. Pałac zbudowano z kamienia łamanego i obustronnie otynkowano. Elementy wystroju są wyrobione częściowo w tynku, częściowo w kamieniu wapiennym. Stropy są/były na belkach drewnianych z podwójną deskową podłogą i podsufitką w większości usuniętą lub zniszczoną. Nad piwnicami i na fragmencie parteru są sklepienia (w najstarszej, wschodniej części obiektu). Więźba dachowa drewniana, dwuczęściowa mansardowa, w pasie górnym płatwiowo jętkowa, w pasie dolnym płatwiowo krokwiowa z zastrzałami o jednym pasie stolcowo wieszakowym, lokalnie uszkodzona. Pokrycie dachu - na szczelnym poszyciu deskowym w większości blacha płaska miedziana w arkuszach, na połaci południowej papa stabilizowana listwami i blacha płaska ocynkowana, na wieży ryzalitu papa klejona. Wnętrza mają zasadniczo układ dwutraktowy, zaburzony w pasie środkowym występującą tu w przyziemiu strefą wejściową (sień ze schodami poprzedzona owalnym podcieniem), a na piętrze salą balową z półowalnym ryzalitem. Obecny stan podstawowych elementów konstrukcyjnych budynku jest jeszcze dostateczny, ale poważnie zniszczone są duże fragmenty pokrycia dachu i więźby, degradacji uległ też wystrój architektoniczny zewnętrzny i wewnętrzny. Otaczający pałac park posiada widoczne jeszcze ślady geometrycznej kompozycji w części południowej (przed wejściem, wokół dziedzińca) i krajobrazowej w części północnej (miedzy tarasem a stawem). Znajdująca się tu zieleń jest różnorodna - zabytkowy starodrzew wykazuje dość liczne uszkodzenia i ubytki, a plenią się większe lub mniejsze samosiejki. Pod względem gatunkowym przeważają kasztanowce, robinie i jesiony w części południowej oraz lipy i topole w części północnej. Zbiorowisko łęgowe w dalszym otoczeniu stawu jest trudno dostępne (teren mocno bagnisty), a odbiór wizualny wskazuje tu na niekontrolowany, naturalny rozrost zieleni (wysokiej, średniej i niskiej). Za pałacem, w kierunku północno-wschodnim. znajduje się rozległa i obszerna, w dużej mierze przykryta gruntem piwnica ziemna (lodownia), ciągnąca się na długości ok. 25 m, o sklepionych pomieszczeniach, okienkach w szyjolunetach i jednym wejściu. Po stronie wschodniej położony jest obszerny budynek dawnej gorzelni (obecnie nieużytkowany), a po stronie zachodniej wyremontowany i przekształcony budynek dawnej stajni/wozowni. Dalej jest opuszczony, dwukondygnacyjny dawny spichlerz.

Zabytek niedostępny – w trakcie zabezpieczania i remontu.

Autor noty: Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 20-01-2023