kościelnym. Sanktuarium św. Anny, której kult trwa tu od XVII w.

Historia

Kult św. Anny narodził się w Smardzewicach w 1620 r., kiedy wedle legendy święta ukazała się jednemu z wieśniaków, prosząc, aby w tym miejscu oddawano jej cześć.

Pierwsza drewniana świątynia powstała na zlecenie biskupa kujawskiego Pawła Wołuckiego już ok. 1621r. W 1639 r. opiekę nad kościołem przekazano ojcom franciszkanom konwentualnym. W 1642 r. wzniesiono drewniany klasztor. W czasie potopu szwedzkiego budynki uległy częściowemu zniszczeniu. W związku z tym w 1683 z inicjatywy biskupa warmińskiego, Jana Zbąskiego rozpoczęła się budowa nowego, murowanego kościoła. Budowę zakończono w 1699 r. W I połowie XVIII wieku wzniesiono klasztor ( l. 1722-46) oraz ogrodzenie z basztami, zaś do świątyni dobudowano kruchtę od zachodu. W 1772 r. powstała dzwonnica. W 1864 r. nastąpiła kasata zakonu (na skutek represji po powstaniu styczniowym) i świątynia przeszła pod opiekę duchowieństwa diecezjalnego. Zabudowania kilkakrotnie ucierpiały w czasie działań wojennych. Zakonnicy powrócili do Smardzewic w 1971r. Wówczas powstało czwarte, północne skrzydło klasztoru na przedłużeniu starszej partii.

Opis

Założenie usytuowane jest na niewielkim wzniesieniu, w pobliżu drogi z Tomaszowa Maz. do miejscowości Tresta i Twarda. Od trasy tej budynki klasztorne oddziela skwer. Zespół otacza murowane ogrodzenie, w którego narożnikach zachodnim i wschodnim znajdują się wieloboczne baszty. W południowej partii muru umieszczono dzwonnicę, a w zachodniej bramę główną prowadzącą na cmentarz przykościelny. Kościół jest orientowany, klasztor przylega do niego od północy.

Zespół klasztorny reprezentuje styl klasycyzującego baroku. Widoczne pokrewieństwo stylistyczne łączy go z nie istniejącym już założeniem franciszkańskim w Piotrkowie Trybunalskim. Świątynia jest jednonawowa. Wzniesiono ją na rzucie prostokąta, nawa składa się z czterech przęseł. Dwuprzęsłowe, zamknięte prosto prezbiterium jest węższe od nawy. Przylegającą od zachodu kruchtę zrealizowano na planie zbliżonym do kwadratu, jest niska i również węższa od nawy. Piętrowy budynek klasztorny przylega do świątyni od północy. Wzniesiony został na rzucie zbliżonym do lustrzanego odbicia litery F, starsze skrzydła otaczają wirydarz, nowe skrzydło stanowi przedłużenie północnej partii. Założenie otacza murowane ogrodzenie kryte dachówką. Płaszczyzna muru została urozmaicona przez lizeny oraz wnęki. Znajdują się w nim dwie bramy, obie od strony zachodniej. Jedna prowadzi na teren klasztorny, druga na cmentarz przykościelny. W narożniki ogrodzenia wbudowane zostały dwie kapliczki kalwaryjskie- baszty. Nadano im wieloboczną formę, przekryte są namiotowymi daszkami. W zachodnią partię muru wkomponowano dzwonnicę. Wzniesiono ją na planie czworoboku, jest dwukondygnacyjna, wieńczy ją XIX -wieczna kopułka.

Materiał, techniki budowlane, konstrukcja.

Budynki wchodzące w skład zespołu klasztornego wzniesiono z cegły, obustronnie otynkowano. Poszczególne partie wnętrz kościoła i klasztoru przekryto sklepieniami kolebkowymi, część wnętrz klasztornych posiada też sklepienia krzyżowe i żaglowe. Drewnianą więźbę dachową w przeważającej mierze o konstrukcji storczykowej, pokrywają dwuspadowe dachy z dachówkami ceramicznymi. Na dachu w partii nawy umieszczona jest drewniana sygnaturka kryta blaszanym hełmem. Najnowsza partia klasztoru posiada więźbę dachową płatwiowo- krokwiową.

Rolę fasady kościoła pełni elewacja zachodnia. Najbardziej wysuniętym jej elementem jest niska kruchta, z fantazyjnie wyobloną w centralnej części ścianą zachodnią. Jej wnętrze doświetlają dwa okienka umieszczone we wklęsłych partiach ściany. Drzwi wejściowe umieszczone są w ścianach północnej i południowej. Kruchtę wieńczy trójkątny szczyt, podobnie jak zachodnią ścianę nawy. Elewacja nawy podzielona została na trzy partie przez cztery pary pilastrów. Podział horyzontalny podkreślają profilowane gzymsy. Pary pilastrów oraz gzymsy zastosowane zostały we wszystkich elewacjach kościoła. Podziały elewacji południowej pozwala wyraźnie zaobserwować trzy odrębne bryły tworzące kościół: prezbiterium, nawę oraz kruchtę. Wnętrze doświetla umieszczony w tej elewacji rząd okien zamkniętych łukiem odcinkowym. Znajdują się one zarówno w nawie, jak i w partii prezbiterium. Po nieistniejącym już otworze drzwiowym zachował się bogato zdobiony portal. Na tej samej części elewacji umieszczona jest kwadratowa płycina zaakcentowana profilowanym obramieniem. Elewacja wschodnia kościoła jest dwukondygnacyjna,. Na niższej kondygnacji znajdują się trzy blendy z profilowanymi ramkami zamkniętymi półkoliście. Na wyższej w części centralnej zastosowano blendę- rodzaj wnęki, a flankują ją dwa otwory okienne. Całość wieńczy bogato zdobiony szczyt z wolutami i obeliskami. W jego centralnej części znajduje się owalne okienko. Elewację północną tworzą dwa skrzydła klasztoru. Elewacje klasztorne pozbawione są elementów dekoracyjnych, z wyjątkiem gzymsu wieńczącego. Otwory okienne i drzwiowe mają formę prostokątną.

Wnętrze nawy jest jednoprzestrzenne, od prezbiterium oddziela je łuk tęczowy. Sklepienia wsparto na przyściennych filarach, które określają rytm przęseł. Skrajne zachodnie przęsło zajęte jest przez chór muzyczny wsparty na arkadach. Widocznym elementem podkreślającym podziały horyzontalne ścian zarówno w nawie, jak i prezbiterium są profilowane, masywne gzymsy. Oddzielają one sklepienie od ścian. W prezbiterium gzymsy są silnie wysunięte. Ołtarz główny nie przylega bezpośrednio do ściany, zmniejszając tym samym optycznie głębokość prezbiterium. Pod podłogą znajdują się krypty z pochówkami zakonników. Wyposażenie świątyni reprezentuje styl baroku w różnych jego fazach. Ołtarz główny pw. św. Anny powstał ok. 1700 r., ma architektoniczną formę, a poza przedstawieniami różnych świętych znajduje się w nim namalowany w XVII w obraz ukazujący patronkę Sanktuarium. Większość ołtarzy bocznych datuje się na XVIII w., pozostałe na XVII. Z ciekawszych elementów wyposażenia należy wymienić organy z r. 1700, stalle oraz ambonę.

Obiekt dostępny cały rok, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu z przeorem lub w przerwach między uroczystościami religijnymi.

Oprac. Anna Michalska, NID OT w Łodzi, 20.10.2015 r.